داستانی که قرار است در این متن کوتاه خدمتتان تقدیم گردد با عکسی که در بالا مشاهده می‌کنید شروع شد. عکس بنده… نوجوان... چشم‌ها کمی کج و پیچ و خجالتی و ابروهایی انقلابی که تصمیم گرفته بودند مرزها و فاصله‌ها را برهم بزنند.

با دیدن این عکس تاریخی، به طور معمول، بحث جالب بین من و او آغاز شد:

«عجب! همه ویژگی های چهره ی خانواده نظری واضح ده ای عکس دیده میشه. مخصوصاً ابروهای تند تان…به خدا عینا جاده ابریشم!»

«عزیزم، منظورت پرملی هست، نه نظری!»

خندیدیم. اما فکری در ذهنم لانه کرد: چه اگر همین بینی نسبتاً کمی بزرگ، همین ابروهای به‌هم‌پیوسته، کلید رمزگشایی گذشته باشند؟ شاید این ویژگی‌های فیزیکی منحصر به فرد بازمانده‌ی اجدادی باشند که دیگر کسی نامشان را به یاد ندارد. همین باعث شد درباره قوم فرملیان بیشتر فکر کنم.

پدرکالان می گفت نام خانوادگی ما، نظری، ریشه در همین قوم فرمُلی دارد؛ قومی که مانند یک سایه‌ای نا مشخص قرن هاست در تاریخ افغانستان حضور دارد و در عین حال همیشه ناشناخته مانده. هر منبعی را که ورق بزنی، روایتی تازه را بیان می کند.

پشتون هستید!

برخی افراد، منابع محلی و علمی از جمله پوهاند مرحوم محمد محسن فرملی، یکی از پژوهش‌گران معاصر از قوم فرملی، فرملیان را بخشی از قبایل پشتون دانسته‌اند. این دیدگاه بیش‌تر برپایه‌ نزدیکی جغرافیایی، برخی شباهت‌های زبانی و نیز هم‌زیستی در مناطق جنوب‌شرقی کشور شکل گرفته است.

اما باید گفت که اسناد تاریخی معتبر که فرملیان را مستقیماً به قبایل پشتون پیوند دهد، وجود ندارد. افزون بر آن، زبان و لهجه فرملیان، ساختار چهره و سبک زنده‌گی‌شان با بسیاری از قبایل پشتون تفاوت‌های روشنی دارد.

مزایا:

• تلاش برای ایجاد همبسته‌گی قومی در منطقه

• ادعای تعلق به یک هویت بزرگ‌تر ملی

نقاط ضعف:

• نبود منابع تاریخی و ریشه‌شناسی معتبر

• تفاوت‌های زبانی، فزیکی و فرهنگی با اقوام پشتون

• منابع پشتون‌نگار مانند صولت افغانی تنها اشاره‌های محدود و گذرا دارند که از لحاظ علمی کفایت نمی‌کنند..

نه، تاجیک هستید!

برخی منابع کلاسیک مانند «بابرنامه»، «فرشته»، «طبقات اکبری» و «گزارش الفنستون» از فرملیان به‌عنوان تاجیک یا مرتبط با اقوام فارسی‌زبان یاد کرده‌اند. ساختار زبانی فرملیان، نحوه گفتار فارسی دری، چهره‌های مشابه اقوام تاجیک و سبک زنده‌گی نیز این فرضیه را تقویت می‌کند.

مزایا:

• اسناد تاریخی بیش‌تر در این زمینه موجود است.

• نزدیکی فرهنگی، زبانی و مذهبی با اقوام فارسی‌زبان

• استمرار سکونت در کابلستان که خاستگاه اقوام فارسی‌زبان است.

نقاط ضعف:

• هویت فرملی در بسیاری از منابع تاجیکی نیز به‌صورت خاص برجسته نشده است.

• برخی واژه‌ها و اصطلاحات محلی خاص فرملیان با تاجیک‌ها متفاوت است.

به خدا مغول هستید!

روایت مغولی-ترکی هم جذابیت خاص خودش را دارد. برپایه‌ شماری از پژوهش‌ها و تحلیل‌های تاریخی، فرملیان از اقوامی دانسته شده‌اند که با ترکان آسیای میانه یا تیره‌های مغولی تماس فرهنگی و تاریخی داشته‌اند و یا از آن‌ها ریشه گرفته‌اند. این نظریه با استفاده از تحلیل نام‌های تاریخی مناطق، عناصر فرهنگی و برخی شواهد باستان‌شناسی و زبانی، پایه‌گذاری شده است.

شواهدی مانند شباهت‌های واژه‌گانی، ساختارهای اجتماعی و برخی نشانه‌های فرهنگی، قرابت فرملیان با اقوام ترک‌تبار را تقویت می‌کند. همچنین، برخی منابع غیرمستقیم تاریخی و نقل‌های محلی نیز این پیوند را تایید کرده‌اند.

از منظر هویت‌سازی فرهنگی، این نظریه می‌تواند دریچه نو برای خودشناسی و تقویت اعتماد به ‌نفس جمعی فرملیان باشد. احساس نزدیکی بسیاری از فرملیان امروز به این ریشه، نشان‌گر پذیرش اجتماعی آن است.

مزایا:

• هم‌خوانی فرهنگی، زبانی و ظاهری با اقوام ترک‌تبار منطقه

• فراهم‌کردن بستر هویتی ریشه‌دار و قابل افتخار برای نسل‌های امروز و فردا

• بازشدن راه تحقیق و شناخت دقیق‌تر درباره‌ نقش تاریخی فرملیان در کابلستان و مناطق همجوار

نقاط ضعف:

• نیاز به شواهد مستندتر در متون تاریخی کلاسیک، که با پژوهش‌های آتی ممکن است کشف شوند.

• ضرورت تمایز دقیق میان مفهوم ترک‌تبار، مغول‌تبار و دیگر اقوام آسیای میانه (برای پرهیز از خلط مفهومی)

• نیاز به تحقیقات علمی بیش‌تر در حوزه‌های ژنتیک، زبان‌شناسی و مردم‌نگاری برای پشتیبانی قطعی از این فرضیه

بومی هستید! از مردمان اصیل این سرزمین هستید!

برخی تحلیل‌گران معتقدند که فرملیان از اقوام بومی منطقه کابلستان یا زابلستانند که از زمان قبل از اسلام در این مناطق می‌زیسته‌اند. نام‌های تاریخی، باورهای دینی پیش از اسلام و نشانه‌هایی از معابد، قبرها و قلعه‌های باستانی می‌تواند از قدمت حضور این قوم در منطقه حکایت کند.

مزایا:

• پیوند با تمدن‌های کهن کابل و زابل

• اسناد غیرمستقیم از عهد باستان (مانند روایت‌های هندوشاهی و کوشانی)

• توضیح‌پذیرتر از نظر ریشه‌یابی فرهنگی و جغرافیایی

نقاط ضعف:

• نبود شواهد محکم ژنتیکی

• نیازمند پژوهش‌های باستان‌شناسی عمیق‌تر عالی! چه افتخار بزرگی!

فرمُلی، پرمُلی، برمُلی، فرمولی؟

نام این قوم نیز خود حکایت جالبی دارد: فرمُلی، پرمُلی، برمُلی، فرمولی. هر نسخه‌اش پنجره‌ای تازه باز می‌کند. بعضی آن را به نام رودخانه‌ای در غزنی نسبت داده‌اند، برخی به منطقه‌ای کوهستانی در کابل. آنچه روشن است این است که هویت هیچ‌گاه یک واژه‌ی ثابت نبوده، بلکه با جغرافیا، سیاست و زمان تغییر کرده است.

لهجه‌ خاص

ناگفته نماند که فرملیان با لهجه‌ خاصی از فارسی دری سخن می‌زنند که واژه‌های خاص دارد:

• آمد ظایر (احمدظاهر)

• مادحسین سرآهنگ (محمدحسین سرآهنگ)

• ماتوی (مهتابی)

• بوره (شکر)

• پس‌خانه (مکانی برای ماندن رخت خواب و اشیای ضروری دیگر)

• قرا! (آرام باش)

• لوله و لوپان (سر گردان)

از نظر ساختار فزیکی نیز غالباً با قد متوسط تا بلند، ابروهای پیوسته، چشمان میشی و رنگ پوست نسبتا روشن شناخته می‌شوند. در میان فرملیان، اشعار محلی، آداب سنتی عروسی و موسیقی خاص منطقه نیز رایج است که آن‌ها را از اقوام اطراف متمایز می‌سازد.

خب، پس ما فرملیان واقعاً چه کسانی هستیم؟ پشتون؟ تاجیک؟ ترک؟ مغول؟ یا بومی؟ شاید پاسخ درست، ترکیبی از همه باشد. طور که می دانیم تاریخ افغانستان خطی روشن ندارد. تاریخ افغانستان فرشی رنگارنگ و چندلایه است با تارهایی درهم تنیده.

کنجکاوی شخصی یا نوشته تهدیدآمیز؟

در آغاز فکر می‌کردم این جست‌وجو چیزی نیست جز کنجکاوی شخصی. اما کم‌کم دریافتم مسئله فراتر از ابروهای من است. هموطنانی هستند که می‌گویند پرداختن به هویت‌های قومی «بی‌موقع» یا حتی «خطرناک» است. اما به نظر بنده فراموشی اقوام وحدت نمی‌آورد. حذف یک بخش از تاریخ جامعه را کامل‌تر نمی‌کند بلکه تصویر را ناقص و پرشکاف‌تر می‌سازد.

فرملیان بخشی از تاریخ افغانستانند. ما فرملیان، یک قوم اصیل در افغانستان هستیم که مانند سایر اقوام، در تاریخ این سرزمین سهم داشته‌ایم. همان‌گونه که در کتاب‌های درسی از اقوام پشتون، تاجیک، هزاره و اوزبیک یاد شده و برای زنده نگه‌داشتن هویت‌شان مطالب آموزشی گنجانده شده است، شناسایی علمی و رسمی قوم فرملی نیز باید بخشی از همین روند باشد. مگر نه این‌که مضمون «تاریخ» در تمام مکاتب جهان آموزش داده می‌شود تا ملت‌ها گذشته‌ خود را بدانند و آینده را آگاهانه بسازند؟ پس چگونه می‌توان یک قوم از همین خاک را به فراموشی سپرد؟ هویت ملی نه در حذف تفاوت‌ها، بلکه در پذیرش و احترام به آن‌ها شکل می‌گیرد.

به همین دلیل است که پژوهشگرانی مثل محمد محسن فرمُلی لطف کرده‌اند و درباره‌ی این قوم نوشته‌اند. نوشته‌هایشان نه برایخودنمایی است و نه برای جدایی‌طلبی؛ بلکه تلاشی است برای گفتن این جمله‌ی ساده: ما هم اینجاییم. ما هم زبان و رسم و آهنگ و قصه و ابروهایی پیوست و بی همتا داریم!

نتیجه‌گیری

فرملیان از اقوام اصیل و کهن افغانستانند که تا امروز در حاشیه‌ شناسایی هویتی و سهم‌گیری سیاسی قرار دارند. برای روشن‌ساختن هویت آنان، نیاز به تحقیقات عمیق در حوزه‌های تاریخ، مردم‌شناسی، زبان‌شناسی، ژنتیک و باستان‌شناسی داریم. نظریه‌های مختلف هرکدام مزایا و ضعف‌هایی دارند، اما آن‌چه روشن است، ضرورت اتحاد، آگاهی و تلاش برای احیای هویت فرملیان است.

این یک حرکت علمی و فرهنگی است، نه‌تنها برای گذشته، بلکه برای آینده‌ای که در آن فرملیان با افتخار از ریشه و هویت خویش یاد خواهند کرد.

و من چه؟ من هنوز همان فرمُلی با بینی نه چندان متواضع و ابروهایی که سال‌هاست در کنار هم ایستاده‌اند هستم. اما از همه مهم‌تر، من با داستانی زندگی می‌کنم که از قرن‌ها گذشته به من رسیده است: داستانی مهاجرت‌ها، اختلاط‌ها و ماندگاری.

به همین دلیل است که وقتی کسی می‌پرسد: «فرملیان تاجیک هستند یا پشتون؟ مغول هستند یا ترک؟» دیگر عجله ای برای جواب دادن ندارم، فقط می گویم: «ما فرملی هستیم»، یعنی کمی از همه چیز، و در عین حال چیزی منحصر به فرد و خاص.

Share

Leave a comment

چند سال بعد از حملات یازده سپتامبر، موجی تازه در غرب شکل گرفت که اسمش را جنبش «آتئیست‌های نو» گذاشتند. چهار ستاره اصلی داشت: کریستوفر هیچنز، سام هریس، دانیل دنت و ریچارد داوکینز. مثل یک تیم کاراته‌بازهای کمربندسیاه بودند که به‌جای مشت و لگد، با کتاب، منطق، استدلال‌های علمی و فلسفی وسط رینگ می‌آمدند و مخالفان فکری خود را کاملا نابود می‌کردند. آنها بودند که ما را به بی‌خدایی تشویق کردند و ما از استدلال‌های زیرکانه و متفکرانه‌شان سیر نمی‌شدیم. یادشان بخیر.. خوب یادم هست، همان سال‌ها بود که داشتم کتاب‌هایشان را می‌بلعیدم، مناظره‌هایشان را بی صبرانه دنبال می کردم و صادقانه بگویم، آنها بودند که من را رسماً آتئیست و مرتد ساختند. اگر آن چهار چهرهٔ شاخصِ آتئیسمِ نو نبودند، شاید هم هرگز صفحهٔ فیسبوک «افغان آتئیست» به وجود نمی‌آمد.

Share

آن موقع فکر می‌کردم به حقیقت نهایی رسیده‌ام و کار تمام شد. یک استدلال مستحکم، اشاره به یک تناقض در دل قرآن، یک ضربه فنی به طرف مقابل… و همان بود که ما خود را «برنده» خطاب می کردیم. همه چیز ساده به نظر می‌رسید. امروز می‌دانم زندگی، ایمان و ذهن انسان به این راحتی‌ها شکست نمی‌خورند. بحث را می‌بری، ولی بعدش چه؟ طرف مقابل شاید ساکت شود، اما ذهنش همان‌جا که بود باقی می‌ماند.

افغانستان امروز دقیقاً گرفتار همین مشکل است. ذهن‌ها اسیر باورهایی‌اند که با خشونت، زن‌ستیزی، جهل و تقدیس مرگ درهم تنیده شده‌اند. در این فضای خفقان، هر کسی که جرأت کند این بت‌های مضر را بشکند، صدایش مثل نسیم تازه‌ای در اتاقی که سال‌ها درش قفل بوده می‌پیچد.

همین چند وقت پیش، در یک گفت و گو با یکی از نزدیکانم، اسم مردی به میان آمد که این روزها در تیک‌تاک و دیگر شبکه‌ها سر و صدا کرده…شخصی با نام مستعار کاووش آزاداندیش. مردی که با تسلط کامل به متون دینی و با تمام شجاعت، مبلغان مذهبی و روحانیون را به مناظره می‌کشاند. شبیه همان کاری که هیچنز و داوکینز با اسقف‌ها و کاردینال‌ها می‌کردند، فقط این بار در فضای مجازی افغانها و به زبان فارسی دری.

کاووش بدون شک بالای ذهن زیاد از هموطنان ما تأثیر گذاشته و طرفداران فراوان پیدا کرده است. او مخاطبان پرشوری دارد و توانسته گروهی از مردم را تکان دهد و به اصطلاح بیدار کند. جسارت و آگاهی دینی‌اش قابل ستایش است. او بارها حرف‌هایی را زده که بسیاری از ما حتی جرأت فکر کردن آن را نداریم. اما من هم مثل کاووش زمانی فقط روی نقد دین تمرکز می کردم، تا این‌که فهمیدم اگر نقد به عمق نرود و جایگزین فکری ارائه نکند، متاسفانه نتیجه خوبی نخواهد داشت. بعلاوه، مانند هر جنبش فکری دیگری، کاووش اگر بخواهد رشد کند، به نظر من باید از منطقه امن خود فراتر رود. لطفا اجازه دهید توضیح دهم که منظورم چیست.

۱. تمرکز یک‌جانبه بر اسلام

اگر ویدیوهای کاووش را مرور کنید متوجه خواهید شد که تقریباً همه‌شان درباره اسلام‌اند — قرآن، حدیث، زندگینامه پیامبر اسلام، تاریخ صدر اسلام، فقه و و.. طبیعی است که اسلام در افغانستان دین غالب است و نقدش واکنش‌برانگیزتر از هر چیز دیگر. اما این تک‌بعدی بودن، بعد از مدتی، محتوایش را برای کسانی که فراتر از یک دین خاص فکر می‌کنند، محدود و پیش‌بینی‌پذیر می‌کند. مثلاً چرا همان‌طور که یک آیه را زیر ذره‌بین می‌گذارد، به باورهای مطلق دیگر نپردازد؟ چه درباره مسیحیت باشد، چه یهودیت، چه هندوئیسم، و حتی ایدئولوژی‌های سکولار مثل کمونیسم یا ملی‌گرایی افراطی. آزاداندیشی واقعی یعنی نقد هر آنچه خود را فراتر از نقد می‌داند، از جمله نوع آتئیسم خشن و دگماتیک.

۲. تکرار مناظره‌های حدیث و فقه

لایوهای کاووش اغلب یک فرمول ثابت دارند: یک مهمان مذهبی، یک موضوع داغ، و ساعت‌ها بحث درباره درستی یا نادرستی یک حدیث یا تفسیر یک آیه. نمونه‌اش مناظره‌هایش با قاریان و مؤمنان هست که نیم ساعت یا بیشتر روی یک روایت می چرخد، روایت‌هایی که حتی پیش از آن هم در ویدیوهای قبلی‌اش چندین بار بررسی شده‌اند.
برای یک روحانی یا پژوهشگر دینی، این ممکن است جذاب باشد، اما برای مخاطب عام که برای دهمین بار همین بحث را می‌شنود، بیشتر شبیه یک کشمکش تکراری است تا کشف یک حقیقت تازه. این تکرار باعث می‌شود بخش زیادی از انرژی فکری که می‌توانست صرف بحث‌های تازه شود، در یک دایره بسته بچرخد.

۳. فقدان پرسش‌های فلسفی بزرگ

کاووش به ندرت سراغ پرسش‌های می‌رود که نه دین و نه علم می‌توانند با قطعیت به آن‌ها پاسخ دهند.
پرسش‌هایی (فلسفی) مثل:

• چرا اصلاً هستی وجود دارد؟

• آگاهی چیست و چرا ما آگاه هستیم؟

• زندگی روی زمین چطور آغاز شد؟

• چگونه می‌توانیم در جهانی بی‌معنی، معنا پیدا کنیم؟

• بدون خدا چگونه می‌توان زندگی کرد بدون آن‌که به پوچ‌گرایی یا نسبی‌گرایی اخلاقی افتاد؟

• چرا بعضی پس از ترک دین ایدئولوژی سیاسی را جایگزین دین خود می‌کنند؟

اینها برخی از سوالات هستند که اگر کاووش به آن‌ها بپردازد، می‌تواند از «منتقد اسلام» بودن فراتر برود و به یک متفکر تمام‌عیار تبدیل شود.

۴. مسئله نیت

در بسیاری از لایوها و ویدیوهایش، وقتی طرف مقابل حرفش را شروع می‌کند، کاووش با طعنه، خنده یا قطع کردن سخن، مسیر بحث را عوض می‌کند. این کار شاید برای گرفتن لایک و ویو در شبکه‌های اجتماعی جواب بدهد، اما پرسش اینجاست که آیا واقعاً به رشد فکری مخاطب هم کمکی می‌کند؟
گاهی این حس به‌وجود می‌آید که هدف اصلی، «نابود کردن» طرف مقابل در جمع است، نه کشف حقیقت یا رسیدن به درکی عمیق‌تر. اگر هدفش واقعاً تبادل ایده باشد، لازم است این لحن زشت و تند را گاهی کنار بگذارد و فضا را برای گفت‌وگوی سازنده‌تر باز کند.

جمع‌بندی

کاووش آزاداندیش، امروز صدایی کمیاب و شجاع در میان افغان‌هاست. او تابوها را می‌شکند و حرف‌هایی می‌زند که کمتر کسی جرأت گفتنش را دارد. این‌ها البته ارزشمندند و نباید نادیده گرفته شوند. اما کاووش اگر بخواهد اثرش ماندگارتر و فکری‌تر شود، باید دامنه نقد خود را گسترش دهد، از دایره تکراری مناظره‌های حدیثی بیرون بیاید، و به پرسش‌های عمیق‌تری که ذهن بشر را هزاران سال است درگیر کرده، بپردازد.

آزاداندیشی، در نهایت، فقط شکستن بت‌ها، شکستن باور های عمیق و قلبی به اصول و عقاید یک دین و از بین بردن خرافات نیست؛ ساختن پل‌های تازه برای فهم جهان و خودمان نیز است. اگر کاووش این مسیر آزاداندیشی واقعی را انتخاب کند، می‌تواند نه فقط یک شخص جنجال‌آفرین، بلکه یک صدایی الهام‌بخش واقعی برای نسل امروز و فردای افغانستان باشد.

Share

Leave a comment

A spectre is haunting Afghan culture, the spectre of decay.

It’s a silent spectre seeping into our homes, our screens, and our daily conversations.
You see it in the tired eyes of our anxious children.
You hear it in our lifeless poems, recycled songs, and soulless films.
You watch it unfold in the mediocrity of our politicians, the cowardice of our so-called intellectuals, and the scripted performances of our journalists.
You sense it in the disillusioned attitude of our restless and directionless youth.
And you feel it most in the silence between people who claim to love each other.

So what’s going on?

Share

I think that the ‘Afghan mind’, collectively speaking, is trapped in harmful and useless scripts. It’s like millions of devices running on ancient software: glitchy, slow, and incompatible with the modern world. While the rest of the world is talking about the risks of AI surpassing human intelligence, we Afghans haven’t even begun the conversation on what’s holding our own intelligence hostage.

Don’t get me wrong. I certainly do not think that we’re a people lacking intelligence or creativity. However, what’s holding us back is that we’ve become a people addicted to suffering, allergic to change, and loyal to the very ideas that is making our culture, and therefore us, sick. Just think about it for a second. Every attempt at modernizing the Afghan mind has been murdered in its infancy. Critical thought is seen as betrayal, individuality is considered arrogant, and progress is mocked as Western brainwashing. There’s a reason thinkers, artists, and reformers rarely survive in our culture; they’re a threat to the system. We’ve become a people in love with our past, terrified of change, and hostile to anyone who steps out of line.

Think of it this way: if we never question the software running our lives (our values, our norms, our customs, our relationships, even our idea of who we are) then we’re not victims of history. We’re enablers of victimhood. Culture doesn’t just reflect who we are, it decides who we become. Culture is destiny. So the question isn’t whether we’ve been shaped by history, but whether we’re still allowing that history to shape our future. If we keep letting dead ideas drive the living, who’s really at fault: our history, or us?

The Corrupt Operating System

The real tragedy of Afghanistan is not just war or poverty. It’s that the minds of millions are still governed by codes written centuries ago; codes that were never designed for human dignity, agency, or flourishing. I am not just talking about “traditions.” I am talking about toxic incentive structures, deeply embedded reward systems that promote obedience over creativity, loyalty over truth, conformity over courage.

We are taught to value what others think (i.e “what will people say”) above what is right. The highest virtue is not truth, but conformity. Not knowledge, but silence and ignorance. Not action, but endurance. It is the perfect recipe for decay dressed as dignity. Our culture rewards suffering, martyrdom, gossip, submission. We worship pain. We treat trauma as a badge of honor. To be miserable is to be noble. It’s the perfect emotional bankruptcy. Why take responsibility when you can take pity?

From birth, we are trained to adapt, respect the status-quo, not to question. The Afghan child is often raised in a fog of fear and shame, learning early on that asking “why” is a dangerous habit. Thinking for yourself is considered impolite and disrespectful. In other words, Afghan parents aren’t parenting, they’re programming. They’re indoctrinating. The result? Raising unreflective zombies.

When Ancient Mind Meets Modern Tech

What do I mean by ‘unreflective zombies’? Well, take social media. When the world handed us smartphones and social media platforms, our decaying cultural code merged with modern technology and the result was absolute madness. We turned tools that were meant for connection and learning into arenas of narcissism, conspiracy, delusion, and escapism. Today, Afghan social media has become a place where the loudest, wildest, most broken minds are rewarded with likes and followers. People who should be in therapy are now influencing millions of gullible Afghan minds. People with no qualifications are considered “experts.” And what did the rest of us do? We watched, clapped, and shared. Our online culture reflects our offline culture. Both discourage introspection and mock thinking. Are we therefore surprised that TikTok has become our national archive?

However, while it’s easy to blame technology for the chaos we see around us, we should be honest and confess that it wasn’t TikTok that broke us. TikTok just exposed what was already broken. Social media didn’t make us shallow, reactive, and hungry for fame. It simply handed a mirror to a society that never learned how to sit still, think deeply, or speak honestly. Today, Afghan TikTok feels less like a platform and more like a zoo of the mind, where the inmates perform and the audience laughs without realizing they’re in the same cage.

Mind you, none of this was a coincidence. The Afghan mind met modern technology like a toddler meets a chainsaw: curious, inexperienced, unsupervised, and completely unprepared. We handed iPhones to our monkey-minded children convinced that access to the internet would somehow replace parenting, education, and purpose. We confused connection with wisdom, exposure with growth. Now we have an anxious generation of Afghan teenagers and clueless Afghan elderly glued to screens, groomed and influenced by algorithms, trained to value dopamine over discipline.

It’s obvious. We missed a major opportunity. We could have used these platforms to educate, learn, document, reflect. Instead, we’ve turned them into echo chambers of vanity and chaos. Our brightest minds are muted, while the loudest get the mic. Our artists are ignored, while clowns become celebrities. Every tool we were given to build a better future has been repurposed to amuse ourselves to death.

The tragedy isn’t that Afghan social media is embarrassing, which it obviously is. The bigger tragedy is that it could’ve been extraordinary, and yet all we did was to build a circus and praise its clowns.

The Collapse of Thought

Once a culture has muted its thinkers and handed the mic to entertainers, the next casualty is art. When a society no longer knows how to think, it forgets how to create. That’s exactly where we are.

Our creative life is in a coma. Name one living Afghan writer, poet, painter, sculpture, scientist, filmmaker, or composer who’s both original and respected. You can’t because we’ve stopped producing them. Or more precisely, we’ve stopped nurturing them. The intellectual and artistic legacy of Afghanistan, once rich and ambitious, has been reduced to a few dusty names repeated like prayers. Names such as Akram Osman, Rabia Balkhi and Ahmad Zahir. Icons, yes, but also proof that our cultural timeline has come to an halt somewhere in the past. Our artistic scene is frozen in time. We’ve stopped making great art.

What we call “music” now is a heap of bland melodies, recycled lyrics, and stolen beats and compositions. It’s factory-made kitsch. Every song sounds like the last. No innovation, no risk, no depth. Just formula. Memes dressed up as art. And Afghans love it; not because it’s good, but because we’ve trained ourselves to expect nothing better. We’ve become passive consumers of vulgar and junky “art”.

By the way, it’s not just music. Afghan literature is either dead or unread. Theatre is extinct. Cinema is in the hands of amateurs chasing NGO grants. Journalism has become activism in disguise. The few voices that dare to challenge norms are often dismissed as “too negative,” “too Western,” or “not respectful.” As if respect means closing your eyes and clapping politely at mediocrity.

Why does this matter? Why am I telling you all this? Because when a culture stops producing great art, it stops producing great minds. Art is where a society argues with itself. When that stops, so does growth. Without craft, without critique, without creativity we become a people incapable of renewal. We become the laughing stock of the world.

You don’t build a future by endlessly romanticizing your past. You don’t build thinkers by rewarding conformity. And you certainly don’t build artists by turning every song into a selfie: “look at me, I am so great!” This is not the sign of a great culture. It’s the sign of culture in decline. A culture on its way to oblivion.

A Culture Stuck In The Past

When a society loses its ability to imagine the future, it turns to the past for comfort. But in Afghanistan, it’s not comfort we find there, it’s obsession. We worship our ancestors, glorify their suffering, repeat their stories, and inherit their wounds like a hereditary disease.

In the absence of hope, memory becomes sacred.

However, looking backward isn’t just innocent nostalgia. It’s ideological. It becomes a shield against progress and a weapon against dissent. Question your elders and you’re a disgrace. Defend your child’s right to think differently and you’re betraying the “values” that kept the family intact. We revere our parents and blame our children. The future, in this framework, is not something to protect, it’s something to control.

Compare this to how other cultures frame their myths. In the West, stories like Hamlet obsess over intergenerational accountability, the burden of legacy, the consequences of inaction. In ours, texts like the Shahnama fixate on the glory of kings, the sacrifices of warriors, and the tragedy of the past. One tradition asks, “What must we do to avoid repeating this?” Our culture tends to ask, “How can we keep repeating this, but with more honour?”

A lot of the problems we see today starts with how we raise our children. In fact, we don’t raise children. We raise replicas. Afghan parenting is often just damage management, either excessive control or dangerous neglect. Overprotection that suffocates. Underprotection that scars. In both cases, the child’s autonomy is crushed. Is it any surprise that many grow up with massive identity crises, unsure of who they are, what they want, or why they even matter?

What results is a generation drowning in unresolved trauma. And instead of confronting it, we spiritualize it. We call it “fate,” “Allah’s will,” “honor,” “destiny.” But what it really is, if we’re honest, is lack of courage and fear. Fear of change. Fear of freedom. Fear of letting go of the myth that everything was better when our ancestors were in charge.

It’s a strange form of loyalty. The past gets polished. The future gets punished.

Until we rewrite this script, we will continue to raise children we don’t understand, and shape futures we resent.

Addiction to Victimhood

When pain becomes your identity, healing starts to feel like betrayal. That’s the unspoken truth at the heart of Afghan culture. We don’t just carry trauma, we idolize it. We decorate our conversations, our songs, our stories, our poetry, even our humor with pain. We speak of suffering like it’s sacred. To be miserable is to be moral. To endure is to be noble.

But there’s a powerful incentive behind all of this victim-mentality. In Afghanistan, suffering buys you social credit. Victimhood is not just a state of being, it’s a currency. And once you’ve learned that being broken makes you worthy of sympathy, why would you ever try to get better?

This is not to deny the very real tragedies our people have endured. The wars, the exiles, the losses, they are real and undeniable. But what we’ve done is make pain our only story. Our grand-narrative. Our national treasure. We’ve built entire identities around being wronged. Around being oppressed. Around being at the mercy of history, geopolitics, foreigners, politicians, fate, literally anyone but ourselves.

We’ve raised generations on this narrative. And now, we’re shocked that so many Afghans walk through life feeling helpless, angry, suspicious, always on the brink of outrage but never on the path to action. Because when you’re always the victim, you’re never responsible. You don’t have to reflect. You don’t have to change. You just have to point fingers and wait for sympathy.

This mindset has seeped into activism too. Today, we have more activists than we have causes! Performative victimhood has become our business model. Post a sad story, pose with a flag, deliver a few buzzwords, and you’re in the ‘victimhood-club’. The goal of today’s activism isn’t to solve anything. The goal is to be seen suffering. The only thing worse than being in pain is not being recognized for it.

And behind this flood of self-pity, there’s a deep refusal to look inward. No ownership. No accountability. No integrity. Just one recycled message over and over again: the world owes us! But what if it doesn’t? What if waiting to be saved is just another way to stay stuck?

A people addicted to being wronged will never learn to be free.

Broken Homes and Love Lives

When a culture builds its identity around pain, its relationships become rituals of control, fear, and performance. Nowhere is this more visible than in Afghan family life. The home, supposed to be a sanctuary, too often becomes a battleground. A place where love is confused with ownership and slavery, respect with silence, and duty with emotional submission.

Today, families are disintegrating. One just has to look around. Communities have lost their cohesion. And relationships, romantic or otherwise, have become increasingly transactional, short-lived, and hollow. Take the institution of marriage. We spend more money on weddings than ever before, yet the number of break-ups have never been this high. Single-parent households are growing, and loneliness is becoming the quiet epidemic we refuse to talk about.

We’ve mistaken extravagance for commitment, and content creation for intimacy.

I don’t think this is just a byproduct of war or exile. It’s deeper. It’s a failure to evolve emotionally. As mentioned earlier, Afghan parenting, in many cases, swings between authoritarianism and absence. Children grow up either suffocated or neglected, taught to obey but never to express, to conform but never to feel. Empathy is rarely encouraged. Vulnerability is punished. And emotional intelligence is dismissed as softness.

The result? Generations of emotionally bankrupt young adults trying to form meaningful relationships with tools they were never given. Immature men who mistake dominance for love. Illusory women who are praised for suffering silently. Couples who build their bond on mutual fear of shame, not mutual growth.

We see the same patterns in the wider communities. Gossip replaces support. Competition replaces solidarity. Weddings become performative spectacles for Instagram likes, and funerals become social networking events. We don’t show up for each other in life, but we show up in droves to mourn. Not because we cared, but because it would look bad if we didn’t.

Even love, the most sacred human activity, has been commodified. The language of romance, of commitment, of care, all of it has been drained of meaning. Everything is filtered, edited, exaggerated, marketed. Not to connect, but to impress. What should be sacred is now strategic. What should’ve been personal, is now transactional. Love is no longer celebrated, it’s mocked and ridiculed.

We’re losing the plot. A culture that cannot form stable families, supportive communities, or loving partnerships is a culture on life support. And yet, we carry on, clapping for the bride, filming the groom, posting the perfect caption, while the foundation beneath it all is quietly crumbling.

The Adults Have Left the Room

When a culture breaks down, people naturally look to its thinkers, its artists, its public intellectuals, the ones with the clarity to name the sickness and the courage to offer a cure. But in the Afghan context, that hope has long been misplaced. Because our elites, for the most part, have either fled the conversation or fatally compromised it.

Let’s be honest: most Afghan intellectuals don’t engage with the world. They’ re mere performers. They are actors, usually acting in bad faith. They speak in absolutes, take pride in abstractions, and treat dissent like blasphemy. They’ve read a few books and now behave as if they’ve cracked the code of the universe. There’s no curiosity. No humility. Just a suffocating certainty.

And then there’s the binary thinking. Everything is “Talib good” or “Talib bad,” liberal or traitor, Muslim or infidel. There’s no room for complexity, no interest for nuance. Anything in the middle is seen as weakness. A sign that you’re not bold enough to take sides. But we forget that sometimes taking sides isn’t courage, it’s laziness dressed up as conviction.

Even worse, many of these so-called thought-leaders are little more than tribal spokesmen (they’re all usually men) in intellectual clothing. One has to just scratch the surface and the talking points fall apart. Their “analysis” often boils down to self-interest, sectarianism, or sheer vanity. They defend whoever is in power, as long as it’s their man in power.

And the people? They uncritically and gleefully absorb it all. Because when your own capacity to think critically has been eroded, you’re drawn to those who think loudly. Our media is full of these characters: “historians” who never studied history, “experts” with no expertise, “philosophers” who can’t handle being questioned. The louder the claim, the more followers they gain.

Meanwhile, those who do try to speak with nuance, who do ask difficult questions, are considered irrelevant, too complicated, or “not Afghan enough.”

We reward simplicity, rage, and charisma. And we punish reflection.

It’s not just a crisis of leadership and lack of adults in the room, it’s deeper. It’s a crisis of intellectual character. A society that punishes honesty and rewards theater doesn’t just get the leaders it deserves. It loses the very idea of leadership altogether. It starts to worship clowns.

The Diaspora

If you think the problems I mentioned are only confined to Afghanistan, take a closer look at the diaspora. After the collapse of the former regime, the Afghan dysfunction just packed its bags and flew business class to the West. We brought the tribal codes, the gossip networks, the emotional illiteracy, and the victim-mentality with us. Only now, it all unfolds in European cities (i.e. knife-attacks) and American suburbs.

The diaspora holds on to their old wounds like badges of honour and wear their cultural trauma like designer labels. There is a lot of talk about “integration” but we resist it almost at every turn, because deep down, many of us are not interested in transformation. We want recognition, not reflection. We want sympathy, not responsibility.

And now, we have Afghan TikTok scholars, Instagram philosophers, X revolutionaries. Everyone is a commentator. Everyone is a victim. Everyone is performing. What we rarely see is integrity. Discipline. Or the quiet, meaningful labor of building something real.

So here we are at a cultural dead end. Not because we lack the tools. But because we’ve spent too long pretending we’re passive passengers on a doomed flight, rather than pilots of our own destination, artists of our own lives. What we are left with today is a shadow. A shadow of a culture, a shadow of a community, a shadow of a future.

But a shadow, by definition, requires light.

It’s not too late. It just feels that way because we’ve mistaken noise for signal and survival for success. What we need isn’t another conference, another activist screaming her lungs out, another speech, another tweet, another emotional outburst online.

What we need is a break from the endless loop of misery.

We need to stop clapping for mediocrity. We need to stop glorifying trauma. We need to stop recycling the past and pretending it’s tradition. Enough with the excuses. Enough with the slogans. Enough with being spectators to our own slow collapse.

What we need is a cultural and moral reset. Not a rebrand, but a renaissance. A rebirth. Not a change of mind, but a change of mindset. An awakening. A revolution not in what we think, but in how we think. In how we raise our children. In how we argue, love, create, lead, and imagine.

The Afghan mind is in dire need of an update. We know what’s wrong. What we lack is the will to fix it. And without that, a culture doesn’t survive; it just drags itself forward, haunted by everything it failed to become.

Share

Leave a comment

What the Silence Said

There is a deeper silence
than the one we flee from
in lonely rooms—
a silence not of absence,
but of presence
waiting to be remembered.

I felt it
before I had a name for it—
that slow, warm tide
beneath the thinking,
beneath the skin of the sky.

Not a god,
not a voice from beyond,
but a stillness so vast
it knew my name
before I was ever asked
to answer.

We are not made of matter alone.
We are questions
asked by something greater
than questions.

Each breath is a door.
Each pain, a window
left open
by a soul too ancient
to forget itself.

This is not the mind
you think with,
but the one
that thought of stars,
that shaped the curve of rivers,
that dreamed the scent of rain
before rain ever fell.

The one we each carry,
not as burden
but as belonging.
Not alone,
but as a small current
in a great sea
that still
remembers
every wave
by name.

Share

در جامعه امروزی افغانستان، چه در داخل و چه خارج از کشور، زن به حاشیه رانده شده و تحت سلطه مرد قرار دارد. مرد فرمانرواست و زن فرمان‌بر. افلاطون از خدایان به خاطر هشت نعمتی که به او داده بودند سپاسگزاری کرد. اولین نعمت این بود که به جای برده، آزاد به دنیا آمده است، و دومین نعمت هم اینکه مرد به دنیا آمده است، نه زن. در بسیاری از بخش‌های تورات، کتاب مقدس و قران، مرد به عنوان انسان واقعی شناخته می‌شود، و در زبان‌های انگلیسی و فرانسوی نیز کلمه 'مرد' (man) هم به معنی جنس مذکر و هم به معنی انسان به کار می‌رود. وقتی از مردم صحبت می‌شود، معمولاً فقط 'مردان' (men) در نظر گرفته می‌شوند. زن نقش کم‌اهمیتی دارد و مرد بر او مسلط است. بیشتر مردان این وضعیت را طبیعی و درست می‌دانند، و بسیاری از زنان هنوز آن را یک حکم الهی می‌پندارند. موقعیت امروزی زن بازتابی از همین باور عمومی است.

فارغ از این که زن در جامعه افغانستان تحت ستم است یا نه، باید بپذیریم که در این دنیای مردسالار، او به عنوان یک زن تحت فشار و محدودیت قرار دارد. در هر جهت با موانعی روبه‌روست که مردان هرگز با آن‌ها مواجه نمی‌شوند. کارهایی که برای مردان عادی و پذیرفته‌شده است، برای زنان ممنوع یا ناپسند شمرده می‌شود. بسیاری از حقوق و امتیازات اجتماعی که مردان از آن بهره‌مندند، برای زنان گناه یا جرم محسوب می‌شود. او هم از نظر اجتماعی و هم به دلیل زن بودن رنج می‌برد. سخت است که بگوییم کدام یک برای او دردناک‌تر است، و شاید به همین دلیل بسیاری از زنان آرزو می‌کنند که ای کاش به جای زن، مرد به دنیا می‌آمدند.

از میان همه نیازهای طبیعی که بخشی از زندگی انسان هستند، مثلا خوردن غذا، نوشیدن آب، خوابیدن، میل جنسی قوی‌ترین است. غریزه حفظ نسل، نیرومندترین جلوه‌ی 'اراده‌ی زندگی' است. این میل در وجود هر انسان سالم عمیقاً ریشه دارد و با رسیدن به بلوغ، برآورده شدن آن برای سلامت جسم و روح ضروری است. لوتر درست می‌گفت: 'کسی که می‌خواهد این میل طبیعی را سرکوب کند، می‌خواهد طبیعت را از طبیعت بودن بازدارد، آتش را از سوزاندن، آب را از مرطوب کردن، و انسان را از خوردن، نوشیدن و خوابیدن.' هیچ پزشک یا زیست‌شناسی نمی‌توانست بهتر از این به بیان ضرورت تحقق میل انسان به عشق بپردازد. این سخنان لوتر باید بر سر در خانه هر افغان حک شود، همان خانه و خانواده های که در آن‌ها همواره از 'گناه کبیره بنی آدم' سخن گفته می‌شود.

اگر بدن انسان بخواهد به‌طور طبیعی و سالم رشد کند، نباید هیچ بخشی از آن نادیده گرفته شود و هیچ میل طبیعی از برآورده شدن محروم بماند. هر عضوی باید وظیفه‌ای را که طبیعت برای آن تعیین کرده است انجام دهد، وگرنه کل بدن دچار آسیب خواهد شد. فعالیت ذهنی انسان به وضعیت فیزیولوژیکی بدنش بستگی دارد. سلامت جسم و روان به هم مرتبط‌اند؛ آسیب به یکی، دیگری را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

غرایز به‌اصطلاح حیوانی از نیازهای ذهنی پایین‌تر نیستند. هر دو از یک بدن سرچشمه می‌گیرند و به یکدیگر وابسته‌اند. این مسئله هم برای مردان و هم برای زنان صدق می‌کند. بنابراین، همان‌طور که شناخت سایر اعضای بدن ضروری است، آگاهی از ماهیت اندام‌های جنسی و عملکرد آن‌ها نیز لازم است. این اعضا و امیالی که در وجود هر انسانی قرار داده شده‌اند، بخش مهمی از زندگی ما هستند. در برخی مراحل زندگی، این امیال بر سایر نیازها غلبه دارند، پس نباید پنهان شوند، مایه شرم یا کاملاً مجهول باشند.

بر همین اساس در میان زنان و مردان افغان باید شناخت کافی از فیزیولوژی و آناتومی بدن، همانند سایر شاخه‌های دانش، به‌طور گسترده گسترش یابد. اگر انسان آگاهی دقیقی از طبیعت فیزیکی خود داشته باشد، بسیاری از مسائل را از زاویه‌ای متفاوت خواهد دید. این آگاهی می‌تواند بسیاری از مشکلاتی را که جامعه افغان امروزی با سکوت و هراس از کنارشان می‌گذرد، اما در حقیقت در هر خانواده افغان مطرح هستند، از میان بردارد. در مورد همه امور دیگر، دانش یک فضیلت شمرده می‌شود…برترین و والاترین هدف انسانی در نظر گرفته می‌شود. اما ما افغان‌ها دانشی را که مستقیماً با وجود خودمان و با اساس رشد اجتماعی‌مان مرتبط است، به طور عموم نادیده می‌گیریم و حتی تقبیح می‌کنیم. جالب نیست؟

با توجه به شدت میل جنسی، جای تعجب نیست که در میان مردان و زنان افغان، پرهیز طولانی از رابطه جنسی اغلب منجر به اختلالات جدی روانی می‌شود و در برخی موارد حتی به جنون یا خودکشی می‌انجامد. البته، همه افراد به یک اندازه این میل را تجربه نمی‌کنند. این غریزه را می‌توان بیشتر با آموزش و کنترل فردی مهار کرد، به‌ویژه با دوری از عوامل تحریک‌کننده مانند محتوای پورنوگرافیک، مصرف الکل و موارد مشابه.

گفته می‌شود که میل جنسی در زنان ضعیف‌تر از مردان است و حتی گاهی زنان نسبت به روابط جنسی احساس انزجار دارند. اما این باور نادرست است. تحقیقات علمی جدید دقیقاً خلاف این را نشان می‌دهند: میل جنسی در زنان بالاتر از مردان است!

می‌توان گفت که نحوه‌ی بروز تمایلات طبیعی در هر دو جنس، هم در رشد جسمی و زیستی و هم در شکل و ویژگی‌های شخصیتی، میزان تکامل یک انسان را نشان می‌دهد. در میان انسان‌های متمدن، رابطه‌ی جنسی بر اساس عقل و ملاحظه صورت می‌گیرد. هر جا که زنان یا مردان سالم از برآورده کردن این نیاز طبیعی بازمانده‌اند، این امر انتخاب آزادانه‌ی آن‌ها نبوده است، هرچند ممکن است خود را چنین قانع کنند. در حقیقت، این مسئله نتیجه‌ی موانع و محدودیت‌های اجتماعی بوده است. میل جنسی، شرط اجتناب‌ناپذیر زندگی و پایه‌ی اصلی جامعه است. این میل، قدرتمندترین نیروی درون انسان و مرکز اصلی حیات است. این نیروی اجتناب‌ناپذیر، نگهبان طبیعی در برابر هرگونه نابودی و زوال است.

علم و دیدگاه‌های ففلسفی امروز تأیید می‌کنند که انسان حق دارد نیازهایی را که بخشی از ذات زندگی او هستند، به‌طور طبیعی برآورده کند. اگر نهادهای اجتماعی و مذهبی یا تعصبات این امکان را از او بگیرند، رشد و تکاملش دچار اختلال می‌شود. پزشکان به‌خوبی از پیامدهای این مسئله آگاه‌اند، و نمونه‌های آن را می‌توان در بیمارستان‌ها، پناهگاه ها، زندان‌ها و هزاران خانواده‌ی ازهم‌گسیخته مشاهده کرد.

میل جنسی نه اخلاقی است و نه غیراخلاقی؛ بلکه یک امری طبیعی است، مانند گرسنگی و تشنگی. طبیعت چیزی به نام اخلاق نمی‌شناسد. اما دین و ایین مان از پذیرش این حقیقت بسیار دور است.

در میان پزشکان و دانشمندان علوم اجتماعی، این باور رایج است که حتی یک ازدواج ناقص بهتر از تجرد است، و تجربه نیز این باور را تأیید می‌کند. یک حقیقت چشمگیر این است که میزان مرگ‌ومیر در میان افراد متأهل کمتر از افراد مجرد است. این تفاوت به‌ویژه در مردان بیشتر به چشم می‌خورد.

بعلاوه، در برخی دوره‌های زندگی، میزان مرگ‌ومیر در میان مردان مجرد تقریباً دو برابر مردان متأهل است. همچنین، میزان مرگ‌ومیر در میان مردانی که در جوانی همسر خود را از دست داده‌اند، بسیار بالا است. و اینکه روابط جنسی ناسالم باعث افزایش تعداد خودکشی‌ها می‌شود.

ما همچنین افزایش تعداد خودکشی‌ها را در میان افرادی که بیوه یا طلاق گرفته هستند، مشاهده می‌کنیم. همچنین، خودکشی در میان مردان و زنان بیوه یا طلاق گرفته که فرزندی ندارند، بیشتر است. آمارها نشان می‌دهند که افزایش تعداد زنا و رابطه‌های نامشروع معمولاً با افزایش خودکشی‌های زنان همراه است.

میزان خودکشی ‌های زنان بین سنین 16 تا 21 سال به‌طور استثنایی بالا است. این موضوع نشان می‌دهد که میل جنسی نارضایتمند، غم عشق، بارداری مخفی یا فریب مردان از علل شایع این خودکشی‌ها هستند.

در مورد موقعیت زن به عنوان یک موجود جنسی، یکی از منابع بیماری روانی در میان زنان که نباید نادیده گرفته شود، موقعیت اجتماعی آن‌هاست. زن به طور طبیعی بیشتر از مرد به عشق تمایل دارد و تنها راه شرافتمندانه برای برآورده کردن این نیاز، ازدواج است. ازدواج همچنین تنها راه تأمین معیشت او محسوب می‌شود. طی نسل‌های بی‌شمار، شخصیت زن در این جهت شکل گرفته است. حتی دختران کوچک نیز مادر عروسک‌های خود هستند.

زندگی مدرن با نیازهای فزاینده‌اش به‌طور مداوم چشم‌اندازهای رضایت از طریق ازدواج را کاهش می‌دهد. این موضوع به‌ویژه در خانواده‌های به‌اصطلاح آزاداندیش مدرن صدق می‌کند که در آن‌ها ازدواج کمتر و دیرتر صورت می‌گیرد.

در حالی که مرد افغان به خاطر قدرت بدنی بیشتر و موقعیت اجتماعی آزادش، به راحتی می‌تواند نیاز جنسی خود را برآورده کند، این راه‌ها برای زنان افغان مجرد مسدود است. این وضعیت، به‌طور آگاهانه یا ناآگاهانه، منجر به نارضایتی از خود و جهان و اندیشه‌های ناسالم می‌شود. برای مدتی، زنان شاید دنبال دین برای راه حل بگردند...کار که البته هرگز نتیجه نه می دهد و حتا به روح و بدن زنان ضرر هم می رساند.

شور و شوق مذهبی، چه با استمناء و چه بدون آن، منجر به اختلالات عصبی متعددی می‌شود که اغلب به هیستری یا بیماری روانی ختم می‌شود. این امر این را روشن می کند که چرا زنان مجرد بیشتر در بین سن 25 تا 35 سالگی به بیماری روانی مبتلا می‌شوند. این دوره زمانی است که زیبایی جوانی محو می‌شود و امید نیز با آن از بین می‌رود. در حالی که بیماری روانی در مردان معمولاً بین ۳۵ تا ۵۰ سالگی رخ می‌دهد، دوره‌ای که سنگینی زندگی بیشترین فشار را به آن‌ها وارد می‌کند.

با این حال، راه حلی برای این مشکل وجود دارد. این راه حل رابطه‌ی جنسی منظم و مرتب است. ما اغلب مشاهده می‌کنیم که وقتی یک دختر مسن‌تر هنوز شانس ازدواج پیدا می‌کند، تغییر قابل توجهی در ظاهر او بلافاصله پس از ازدواج رخ می‌دهد. شکل او دوباره به طور سابق خود برمی‌گردد، رنگی به گونه‌هایش بازمی‌گردد و درخشش چشمانش دوباره به حالت اولیه خود برمی‌گردد. بنابراین، ازدواج برای زنان به عنوان یک منبع واقعی جوانی عمل می‌کند.

بدین ترتیب، طبیعت قوانین ثابتی دارد که به طرز بی‌رحمانه‌ای از ما اطاعت می‌طلبد و هر نوع زندگی غیرطبیعی، هر تلاشی برای سازگار کردن ارگانیسم با شرایط زندگی مدرن که با قوانین طبیعت هم‌خوانی ندارد، به ناچار آثار قابل توجهی از انحطاط به جای می‌گذارد. این موضوع هم برای ارگانیسم‌ حیوانی و هم انسانی صدق می‌کند.

سؤال این است: آیا جامعه سنتی افغانی خواسته‌ها و نیازهای یک سبک زندگی معقول را برآورده می‌کند، به‌ویژه در زندگی زنان؟ اگر پاسخ منفی ایست، با سؤال دومی مواجه می‌شویم: آیا جامعه مدرن افغانی در غرب می‌تواند این نیازها را برآورده کند؟ اگر پاسخ به این سؤال نیز منفی باشد، سؤال سومی مطرح می‌شود: چگونه می‌توان این نیازها را برآورده کرد؟

Share

Leave a comment

از وقتی یادم می‌آید گفت‌وگو با پدر همیشه جنجال برانگیز بوده است. پدر مردی است که باورها و اعتقادات خود را خیلی دوست دارد و هرگونه تردید یا مخالفت را نوعی توهین شخصی و بی احترامی خطاب می کند. بحث کردن با پدر به ویژه در مورد سیاست، متاسفانه هیچ‌وقت به معنای تبادل ایده‌ها یا کشف حقیقت نبوده، بلکه همیشه بیشتر شبیه یک میدان جنگ بوده است. برای او گفت‌وگو نه ابزاری برای رسیدن به حقیقت، بلکه وسیله‌ای برای اعمال قدرت است. آخرین باری که با او وارد بحث شدم سر میز شام بود، وقتی که صحبت از جنگ روسیه و اوکراین شد. کسی در جمع نام پوتین، زلنسکی و ناتو را آورد، و همین کافی بود تا تنش در هوا معلق شود. پدر با همان نگاه مقتدرانه و لحنی که بوی قطعیت می‌داد، گفت که تنها چیزی که در عرصه سیاست اهمیت دارد قدرت است. وقتی گفتم که این نگاه راه را برای استبداد و سرکوب باز می‌کند، چهره‌اش درهم رفت. با صدایی بلندتر و لحنی تحقیرآمیز صحبت کرد. ناراحت شده بود و طوری به من نگاه می‌کرد، گویا هیچ درکی از دنیا ندارم. لبخندی تمسخرآمیز روی لب‌هایش نشسته بود. انگار در بحث با او، موضوع اصلی هیچ اهمیتی ندارد؛ تنها چیزی که مهم است، این است که یکی باید برنده شود. از این رو این مکالمه هم متاسفانه مثل همیشه به اوقات تلخی و دلخوری انجامید. یک بار دیگر ففرصتی برای گفت‌وگویی معنادار و یادگیری متقابل از دست رفت.

Subscribe now

راستش، این تجربه‌ی تلخ باعث شد بیشتر به معنای واقعی گفت‌وگو فکر کنم. آیا بحث کردن فقط جنگی برای برنده شدن است؟ یا می‌تواند چیزی بیشتر از دعوا و زد و خورد باشد؟ بسیاری از مردم، مثل پدر، گفت‌وگو را یک رقابت می‌بینند که در آن یکی باید پبرنده شود و دیگری باید ببازد. اما به نظر من این دیدگاه معنای واقعی گفت‌وگو را باطل می کند. این هنر ماست که بتوانیم در یک رابطه گفتگوی متعادل شکل بدهیم. و ناگفته نماند که بحث کردن قواعد مشخص خودش را دارد. همه‌ی ما باید این اصول را بدانیم تا بتوانیم در شرایط اختلاف نظر، گفت‌وگویی سازنده و مؤثر داشته باشیم.

چگونه فضیلت‌مندانه بحث و فحص کنیم؟

سقراط، یکی از بزرگ‌ترین متفکران تاریخ، باور داشت که گفت‌وگو راهی برای نزدیک شدن به حقیقت است. او از روش دیالکتیک استفاده می‌کرد، یعنی پرسیدن سوال‌های دقیق و عمیق، نه برای شکست دادن طرف مقابل، بلکه برای کشف نقاط ضعف و قوت استدلال و اندیشه‌ها. برای او پیروزی در یک بحث به معنای تحمیل نظر خودش نبود، بلکه در این بود که هر دو طرف چیزی جدید یاد بگیرند.

اما این نوع گفت‌وگو نیاز به فضائلی دارد که امروزه کم‌یاب شده‌اند:

فروتنی فکری

فروتنی فکری یعنی پذیرفتن این مسئله که دانش و درک ما محدود است. یعنی به‌جای توجه به غرور و جایگاه خود، حقیقت را مهم‌تر بدانیم. کسی که فروتنی فکری دارد، هم به ضعف‌های خود آگاه است و هم توانایی‌هایش را می‌شناسد. در اصل، فروتنی فکری یعنی این‌که بتوانیم بدون ترس و تظاهر بگوییم: «نمی‌دانم»، «اطلاعاتم کافی نیست» یا «شاید اشتباه کنم».

کنجکاوی فکری

کنجکاوی فکری یعنی اشتیاق واقعی برای کشف حقیقت و درک عمیق‌تر مسائل. افرادِ دارای کنجکاویِ فکری از تنبلیِ فکری بیزارند. افراد کنجکاو جرئت می‌کنند که مسائل را بیشتر و عمیق‌تر دنبال کنند و در نتیجه درک بهتری از پیچیدگی‌ها و مبانی موضوع مورد نظر پیدا کنند. سؤال پشت سؤال بپرسید. جرئت کشفِ بیشتر داشته باشید.

پایداری فکری

پایداری فکری یعنی رد قاطعانه‌ی تنبلیِ فکری و جست‌وجوی مداوم حقیقت. درست مانند کنجکاوی، پایداری فکری نیز مقابله با راحت‌طلبی ذهنی است. کسانی که این ویژگی را دارند، وقتی با چالش‌ها و پیچیدگی‌ها روبه‌رو می‌شوند، دلسرد نمی‌شوند، بلکه عمیق‌تر فکر می‌کنند، بیشتر تحقیق می‌کنند و تلاش می‌کنند تا درک بهتری پیدا کنند. مشکلات فکری موانع نیستند بلکه فرصت‌هایی برای یادگیری و رشد هستند. پس در مسیر کشف حقیقت ثابت‌قدم بمانیم، زیرا پاسخ‌ها معمولا برای کسانی که به جست‌وجو ادامه می‌دهند آشکار می‌شوند.

مسئولیت فکری

مسئولیت فکری یعنی پذیرش وظیفه‌ی جست‌وجوی حقیقت و نپذیرفتن باورها بدون دلیل و منطق. کس که این ویژگی را دارد، به‌جای این‌که کور کورانه از دیگران پیروی کند، تلاش می‌کنند باورهایش را بر اساس استدلال، شواهد و دلایل محکمتر بسازد. نمی‌گذارد دیگران به‌جای او فکر کند، بلکه خودش به دنبال حقیقت می‌رود.

ذهن باز

ذهن باز داشتن یعنی آمادگی برای بررسی دیدگاه‌های مختلف، نه این‌که همه‌ی دیدگاه‌ها را به یک اندازه درست بدانیم. برعکس، ذهن باز یعنی بتوانیم با نگاه انتقادی و منطقی، ارزش و اعتبار هر نظر را ارزیابی کنیم. داشتن ذهن باز یعنی پذیرفتن این احتمال که ممکن است اشتباه کنیم و تمایل داشته باشیم نظرات مخالف را بشنویم و آن‌ها را منصفانه بررسی کنیم.

عشق به حقیقت

ما همه در معرض سوگیری تأییدی (Confirmation bias) قرار داریم ــ یعنی مایل به انتخاب منابع، ایده‌ها و شواهدی هستیم که باورهای قبلیِ ما را تأیید یا از آن حمایت می‌کنند و نیز مایل به نادیده گرفتن یا کم‌اهمیت جلوه دادن منابع، ایده‌ها و شواهدی هستیم که در تضاد با باورهای ما هستند. اما اگر حقیقت را واقعاً دوست داریم باید این سوگیری را کنار بگذاریم و با ذهنی باز به دنبال واقعیت برویم، حتی اگر خلاف انتظارات ما باشد. هدف اصلی‌مان نباید فقط دفاع از دیدگاه‌های خودمان باشد، بلکه باید کشف حقیقت را هدف اصلی مان قرار دهیم. همه‌ی ما نسبت به دیدگاه‌های کنونیِ خود سوگیری داریم. زمانِ آن فرا رسیده که از فکر کردن به این موضوع به چشم نقص شخصیتی دست برداریم؛ این اگر نقص است، نقصی در طبیعت انسانی است. داشتن ذهنِ باز واقعاً سخت است و ما باید این را درک کنیم.

محیط مناسب برای بحث

برای اینکه گفتگو به یک تنش و درگیری شدید تبدیل نشود باید در فضا و مکان و موقعیت مناسبی با دیگران گفتگو کنیم. ایجاد یک فضای تنش زا به خیلی چیزها بستگی دارد. مثلا وقتی با لحن تند و تیز حرف می‌زنیم فضای گفتگو و محیط را برای یک گفتگوی آرام مسموم می‌کنیم. اگر می‌خواهیم شنیده شویم باید به بقیه گوش بدهیم.

آدم‌های خوش رو، خندان، مثبت، پرانرژی و کسانی که تعامل مثبت و فعال با بقیه را بلد هستند کمتر وارد تنش و درگیری با دیگران می‌شوند. این به معنای آن نیست که این افراد همیشه با همه چیز موافق هستند اما رویکرد مثبت و رفتار خوشایند و محیطی که برای رابطه فراهم می‌کنند باعث می‌شود نظر مخالف آنها بهتر شنیده شود و دیگران اغلب با همدلی و توجه بیشتری واکنش نشان بدهند.‏

حقیقت چیست؟

در بسیاری از موارد بحث‌ها بخاطر سوءتفاهم‌ها و یا ندانستن حقیقت بالا می‌گیرند. وقتی حقیقتی روشن نیست اغلب بخاطر بدفهمی و سوتفاهم تنش و درگیری درست می‌شود. این هم برای ما پیش می‌آید و هم برای طرف مقاب ما. حقیقت چیزی است که معمولا یک نفر برایش بحث می‌کند اما پشت موضوعات بی‌ربط دیگری پنهان شده است. سعی کنیم قبل از اینکه واکنش‌های منفی نشان بدهیم حقیقت را بفهمیم. این حقیقت را از جانب دیگری بپذیریم هرچند که با آن موافق نباشیم.‏

برای اینکه یک گفتگوی خوب را پیش ببریم باید اینگونه پیش برویم: مشکل چیست؟ این مساله چقدر اهمیت دارد؟ نظر واقعی من در مورد آن چیست؟ آیا من به مساله فکر می‌کنم یا به فرد گوینده؟ آیا هدف من برنده شدن در این گفتگوست؟ آیا می‌توانم موضوع را از جنبه دیگری ببینم؟ آیا الان وقت مناسبی برای گفتگو است؟ آیا می‌توانم این گفتگو را برای وقت مناسب‌تری بگذارم؟ چه راه‌حل‌های مناسبی پیش پای من است؟ آیا می‌توانم حرفم را حالا و بدون ترس، خشم و عصبانیت بیان کنم؟ آیا راستش را می‌گویم؟ آیا من دقیقا موضوع را متوجه شده‌ام؟

یادمان باشد هیچ‌کس نمی‌تواند همیشه یک گفت‌وگوی واقعاً عالی را پیش ببرد. همیشه این احتمال وجود دارد که به دلایل متعددی، یک نفر باعث رنجش و ناراحتی دیگری بشود. اما همه می‌توانیم با توجه، همدلی و هشیاری بیشتری وارد تعامل با بقیه شویم.

گفت‌وگوی که به‌جای تنش و رقابت، بر پایه‌ی درک متقابل و کنجکاوی واقعی باشد یگانه نوع گفتگوی است که ارزش داشتن را دارد. شاید روزی پدر نیز به جای دفاع سرسختانه از باورهایش، لحظه‌ای مکث کند و به دیدگاه من فکر کند. شاید روزی گفت‌وگوهای ما دیگر به جدالی بی‌ثمر ختم نشوند، بلکه به پلی تبدیل شوند که ما را به شناخت بهتر یکدیگر برساند. خدا مهربان است.

و اگر روزی پسری داشته باشم، امیدوارم رابطه‌ی ما متفاوت باشد. امیدوارم بتوانم با او بحث‌هایی داشته باشم که نه از روی تحمیل، بلکه از روی احترام و علاقه‌ی مشترک به حقیقت باشد. اما این چیزی است که تنها زمان آن را مشخص خواهد کرد.

Share

Leave a comment

یما و حسینه در یکی از پارک‌های زیبای آمستردام قدم می‌زنند. روز را در موزه‌ی آنه فرانک گذرانده‌ بودند. باد ملایم و خوشایندی می وزید و برگ‌های زرد درختان را روی سنگ‌فرش‌های مرطوب می‌پاشید. یما که به‌تازگی تحصیلات پزشکی‌اش را تمام کرده بود و قصد داشت متخصص اطفال شود، دستانش را در جیب فرو برده و عمیقاً در هجوم افکارش غرق شده بود. حسینه که دانشجوی سال آخر رشته‌ی حقوق بود و رؤیای راه‌اندازی دفتر وکالت خودش را دشت، نگاهش را به یما دوخت.

Share

حسینه: چه شده یما؟ به چه فکر می‌کنی؟

یما: به آنه فرانک… به سرنوشتش. به این‌که اگر هرگز به دنیا نمی امد، از آن همه ترس و درد و مرگ در امان می‌ماند. چه دنیای بی رحمی.

حسینه: (با اندکی تردید) اما اگر به دنیا نمی آمد، آن دفترچه‌ی خاطرات اش را هم امروز نمی‌داشتیم. آن امید، آن رؤیاها، و آن الهام که میلیون‌ها اینسان را تحت تأثیرخود قرار داده است. آیا فکر نمی کنی این همه ارزش زیستن انه فرانک را داشت؟

یما: (پوزخند ‌زد) ارزش؟! به نظرت آنه فرانک اگر می‌توانست انتخاب کند، این سرنوشت را می‌پذیرفت؟ اگر قبل از تولد کسی از او می‌پرسید که آیا می‌خواهی در دنیایی پر از جنگ و بی‌رحمی تولد بشی و زندگی کنی، فکر می‌کنی می‌گفت ''بله.. صد در صد!''؟

حسینه: اما این را نمی‌توانیم پیشاپیش بدانیم چون زندگی فقط رنج نیست. حتی در آن اتاق تاریک زیر شیروانی، او عاشق بود..عاشق نوشتن، خانواده داشت، امید داشت. تو فقط سیاهی‌ها را می‌بینی ولی چرا روشنی را نادیده می‌گیری؟

یما: روشنی؟ این روشنی که از آن حرف می‌زنی، فقط یک توهم است. حقیقت این است که هر انسانی که به دنیا می‌آید مجبور است رنج بکشد. گرسنگی، شکست، مرگ عزیزان…تولید مثل و آوردن انسان جدیدی به این دنیای پر از فقر و رنج و بیماری و جنگ و کشتار، کاری اشتباه است. چرا باید عمداً کسی را وارد این چرخه رنج بی پایان کنیم؟ آیا این غیرمسئولانه و حتی غیر اخلاقی نیست؟ غافل از دردهایی که در دنیا است، انسان بچه دار می‌شود، و در نتیجه علت پیری و مرگ است. اگر انسان متوجه می‌شد که با این عمل خود چه زجری تولید می‌کند، از تولید فرزندان خودداری می‌کرد، و از این طریق جلوی پیری و مرگ را می‌گرفت. جهان به وسیله میل به زندگی هدایت می‌شود، نیرویی کور و غیرمنطقی که از خواسته‌ها سرچشمه می‌گیرد و همیشه در تلاش برای تجلی است و هرگز از آن راضی نمی‌شود. این موضوع به درد و زجر منجر می‌شود، به طوری که در دنیا درد بیشتر از لذت وجود دارد. شادی هزاران نفر نمی‌تواند غم یک نفر را جبران کند، و بهتر بود که زندگی هرگز وجود نداشت.

حسینه: و اگر همه به‌طور جمعی تصمیم می‌گرفتند که فرزندی به دنیا نیاورند، فکر می‌کنی چه اتفاقی می‌افتاد؟ تمدن بشری متوقف می‌شد. هیچ شعر، هیچ موسیقی، هیچ فلسفه‌ای نبود. حتی تو هم اینجا نبودی که درباره‌ی این موضوع فکر کنی!

یما: و شاید این هم چیز بدی نبود. شاید نبودن بهتر از بودن است. چرا باید بخواهیم در چنین دنیایی که پر از رنج و درد و ناامنی است وجود داشته باشیم؟ به افغانستان نگاه کن، به مردم خودمان. جنگ، فقر، ناامنی. ما اگر فرزندی داشته باشیم، او هم در چنین دنیایی زشت و فاسد زندگی خواهد کرد، نه در بهشت. چرا باید او را دچار چنین سرنوشتی کنیم؟ ظالمانه است! و این را هم باید گفت که امروزه، در سراسر دنیا، میلیون‌ها کودک بدون سرپرست وجود دارند. به جای تولید مثل که از لحاظ اخلاقی مشکل دارد، فرد می‌تواند فرزندخواندگی کودکان موجود را بر عهده بگیرد و کاری نیک کند. ضرور نست باید از خود فرزند به دنیا بی آورد.

حسینه: (لبخند ‌زند) اما فرزندخواندگی فقط یک راه حل موقتی است. تولید مثل می‌تواند فرصت‌های عاطفی و رشد شخصی را فراهم کند. هر دو گزینه، فرزندخواندگی و تولید مثل، می‌توانند به هم کمک کنند و به جامعه خدمت کنند. و راستی آیا هر انسانی که در شرایط سختی به دنیا آمده، از زندگی‌اش پشیمان است؟ آیا همه می‌گویند که کاش نبودند؟ چرا بسیاری از آن‌ها باوجود تمام سختی‌ها باز هم برای زندگی می‌جنگند؟ آیا خودت سختی های زندگی را تجربه نکردی؟ جنگهای وحشتناک داخلی، از دست دادن برادر. بعد مهاجرت و یک زندگی نو در یک کشور بیگانه…

یما: شاید چون چاره دیگری نداشتم. انسان به اجبار به دنیا می آید و به اجبار زنده می‌ماند. درست است که در صورت تولید مثل، به وجود آمدن هم تجربه‌های خوب و هم بد ایجاد می‌کند، ولی به وجود نیامدن نه درد و نه لذت ایجاد می‌کند. غیبت درد خوب است، اما غیبت لذت بد نیست. در نتیجه انتخاب اخلاقی به سمت عدم تولید مثل سنگینی می‌کند.

حسینه: ولی زندگی به خودی خود ارزش دارد. اگر این‌طور نبود، همه‌ی ما خودمان را از بین می‌بردیم. اما این کار را نه می کنیم چون زندگی حتی با تمام سختی‌هایش چیزی در خود دارد که ارزش ادامه دادن دارد. آیا دکتر فرانکل در نهایت زندگی را انتخاب نکرد، حتی زمانی که همه چیز را از دست داده بود و مجبور بود در بدترین شرایط زنده بماند؟

یما: (با تلخی) شاید فقط از روی ترس بود. ترس از مرگ، ترس از ناشناخته‌ها.

حسینه: و شاید هم از روی امید. تو خودت را ببین. یک پزشک، کسی که می‌خواهد متخصص کودکان شود. اگر واقعاً باور داری که زندگی فقط رنج است، چرا می‌خواهی عمرت را صرف نجات کودکان کنی؟

یما: (لحظه‌ای مکث کرد) چون اگر کسی قرار است در این دنیا زندگی کند، دست‌کم باید کسی باشد که از او مراقبت کند.

حسینه: دقیقاً. این یعنی تو هم در نهایت پذیرفته‌ای که زندگی می‌تواند ارزشمند باشد. و ما، اگر روزی فرزندی داشته باشیم، شاید او هم زیبایی‌هایی را ببیند که تو اکنون نمی‌بینی.

یما لحظه‌ای سکوت کرد. صدای لک لک ها از دوردست به گوش می‌رسید. برگ‌ها زیر پایشان خش‌خش می‌کردند. به حسینه نگاه کرد؛ چشمانش از اطمینان می‌درخشید، اما خودش هنوز مردد بود.

یما: شاید… شاید حق با تو باشد. یا شاید هم نه.

حسینه: (لبخند زد) شاید… اما انتخاب، در نهایت، همیشه به دست ماست.

Share

Leave a comment

تا آن جا که به یاد دارم پدرکلان در ماه رمضان همیشه روزه می‌گرفت. خواه مریض بود، در سفر بود، و یا حتی وقتی پزشک اش توصیه می‌کرد که غذا بخورد، بدون اینکه دوبار فکر کند روزه خود را حفظ می کرد. کاملاً مشخص بود که از روزه‌داری لذت می‌برد چون در تمام ماه خوش‌ و خندان و سرحال به نظر می رسید. حتی در روز عید می‌دیدم که باز هم چیزی نمی‌خورد. همواره از خودم می‌پرسیدم که چرا در مقایسه با پدرکلان، بقیه‌ی روزه‌داران اغلب بی‌حوصله و عصبانی بودند. اوقات شان تلخ و پیشانی شان ترش. بعد فهمیدم که او آدمی استثنایی و به اصطلاح از آدم های قدیم بود. فرد خودتنظیم. نوع شخصیتی که در دنیای امروز دیگر وجود ندارد. کم می‌خورد، کم می‌گفت و کم می‌خواست. اما زندگی اش پر از معنا و سعادت بود، انگار که در همین کم‌ها، رازی پنهان بود. پدرکلان بیش از صد سال زندگی کرد. شاید راز عمر طولانی‌اش همین بود: اتکا به خود و نظارت نفس.

Subscribe now

روزه گرفتن فقط یک سنت اسلامی نیست. در بسیاری از ادیان، گرسنگی کشیدن راهی برای تقویت اراده و پاک‌سازی ذهن است. بودایی‌ها برای رسیدن به آرامش، برای روزهای متوالی از خوردن غذا پرهیز می‌کنند. مسیحیان در ایام لِنت برای چهل روز روزه می‌گیرند. حتی در جوامع مدرن و سکولار امروزی، چیز به نام 'روزه‌ی متناوب' (intermittent fasting) داریم. روشی که در آن در ساعات معینی غذا می خوریم و تا آخر روز بدن خود را در حالت روزه نگه می داریم. روزه‌ی متناوب عملاً همان چیزی است که نیاکان ما قرن‌ها انجام ‌دادند. امروز این نوع روزه به‌عنوان یک روش سالم برای بدن و ذهن اینسان شناخته شده است.

اگر هدف روزه تسلط بر نفس است، پس چرا بسیاری از ما دقیقاً برعکس عمل می‌کنیم؟ چرا هنگام افطار، غذاهایی می‌خوریم که در روزهای عادی حتی به آن‌ها فکر هم نمی‌کردیم؟ چرا در حالی که قرار است با گرسنگی حال نیازمندان را درک کنیم، سفره‌های افطارمان رنگین‌تر از همیشه است؟

در بسیاری از خانه‌ها، مخصوصاً در میان افغان های محترم، سفره‌های افطار از هر روز دیگری پررونق‌تر است. غذاهایی که شاید در طول سال حتی یک‌بار هم درست نشوند، در رمضان هر شب آماده می‌شوند. در یک ماهی که قرار است صرفه جو باشیم، میزها از همیشه سنگین‌تر می‌شوند. سحر مثل مهمانی، افطار مثل عروسی. همان مردمی که باید با روزه‌داری یاد بگیرند که کمتر بخورند، در پایان روز، سفره‌هایی می‌چینند که سرشار از اسراف و زیاده‌روی است. انگار فلسفه‌ی روزه گرفتن را کاملاً برعکس فهمیده‌ایم.

و از همه عجیب‌تر این است که خیلی‌ها فکر می‌کنند که نیکی و درستکاری فقط مخصوص همین یک ماه است. در رمضان باید خوش‌اخلاق باشیم، باید دست نیازمندان را بگیریم، باید راست بگوییم، باید حواس‌مان به دیگران باشد. اما به محض این‌که ماه تمام شد همه چیز دوباره به حالت همیشه گی برمی‌گردد. همان آدم‌هایی که در رمضان فروتن و مهربان بودند، دوباره همان‌هایی می‌شوند که همیشه بودند: بی‌رحم، دروغ‌گو، فریب‌کار. گویا خوبی و فضیلت فقط یک قرارداد سی روزه است! این که برای یک ماه انسانهای خوب و خوشخلق باشیم البته کار اشتباهی نیست. اما اگر بعد از رمضان، دوباره همان آدم قبلی شویم، پس این همه زحمت چه فایده‌ای دارد؟ اگر قرار است فقط در رمضان آدم خوبی باشیم، پس در واقع هیچ چیز یاد نگرفته‌ایم. عبادت، تنها نماز خواندن و روزه گرفتن و صدقه دادن نیست. بلکه عبادت این است که با قلب پاک و عمل مورد پسند خشوع راستین انجام پذیریم. پدربکلان رمضان را زندگی می‌کرد، نه این‌که فقط آن را تحمل کند. او بعد از عید هم همان آدمی بود که در رمضان بود. شاید اگر ما هم فلسفه‌ی روزه را درست درک کنیم، دیگر نیازی نباشد که هر سال برای یک ماه نقاب انسان خوب بودن را به چهره بزنیم.

و این را هم باید در نظر گرفت که سرمایه‌داری با تمام قدرت، جذابیت و مزایا اش میل انسان را از یک نیاز طبیعی به یک وسواس دائمی تبدیل کرده است. غذا دیگر فقط برای زنده ماندن نیست؛ صنعتی است که میلیاردها دلار در آن تا و بالا می شود. تبلیغات بی‌وقفه ما را تشویق می‌کنند که همیشه بخوریم، حتی وقتی گرسنه نیستیم. آن‌قدر غرق مصرف کردن هستیم که حس گرسنگی برایمان ترسناک شده است. در چنین دنیایی، روزه گرفتن یک عمل انقلابی به نظر می‌رسد، گویی در برابر یک سیستم مصرف‌گرایی تمامیت خواه ایستاده‌ هستیم.

شاید فلسفه‌ی روزه، اگر درست درک شود، می‌تواند راهی برای رهایی از این چرخه‌ی بی‌پایانِ حرص و مصرف باشد. روزه نه فقط گرسنگی کشیدن، بلکه درک این حقیقت است که ما بیش از حد می‌خواهیم، بیش از حد می‌خوریم و بیش از حد مصرف می‌کنیم. شاید اگر بتوانیم در این یک ماه، کمی از این میل‌های سیری‌ناپذیر فاصله بگیریم، زندگی‌مان کمی متعادل‌تر شود.

پدرکلان بدون این‌که نیازی به حرف‌های پیچیده‌ی فلسفی داشته باشد، این را فهمیده بود. او روزه نمی‌گرفت تا در پایان روز پر خوری کند. کم می‌خورد چون باور داشت که زندگی در سادگی معنا پیدا می‌کند. و شاید همین باعث شد که بیشتر از صد سال سالم بماند.

روزه فقط یک عبادت نیست. یک پیام است. پیامی که اگر درست درکش کنیم، شاید بتوانیم از این زندگی پر از زیاده‌روی و مصرف‌گرایی، کمی فاصله بگیریم.

برای همه ماه رمضانی پربرکت آرزو می‌کنم—بدون زیاده روی و گزافگری. چون در نهایت، تعادل یعنی خوشبختی.

Share

Leave a comment

کابل زیر نور ماه تابان دراز کشیده بود و پیراهن سپید و ظریف بدن لطیفش را پوشانده بود. امسال برف زیادی باریده بود. کوچه‌ها و پس‌کوچه‌هایی که تا ساعتی پیش در هیاهوی بازار، غوغای مردم و عطر نان گرم غرق بودند، اکنون سکوتی گمراه کننده را تجربه می کردند. نسیمِ ملایم از سوی دهمزنگ می‌وزید و پرده‌های نازکِ پنجره‌ چوبیِ خانهٔ گِلی عزت‌الله و شیرین را آرام‌آرام تکان میداد.

Subscribe now

در داخل خانه، بوی زغال سنگ، چای، نان روغنی و پیاوه کچالو هنوز در هوا معلق بود. عزت‌الله که تازه از سرِ دسترخوان افطار بلند شده بود، با رضایت دستی به شکمش کشید و به طرف صندلی رفت. خانه شان یک خانۀ متوسط در کارته پروان بود. دیوارهای گلی با رنگ کهنه‌ی سبز و قالین‌ فرسوده که سال‌ها روی زمین فرش شده بود فضایی آشنا و متواضع ایجاد می کرد. شیرین زنی بود در اوایل چهل‌سالگی، با صورتی که هنوز ردپای جوانی در آن دیده می‌شد، اما با چشمانی که اندوهی پنهان را در خود داشت. سال‌ها از ازدواج‌شان گذشته بود اما هرگز صاحب فرزند نشده بودند. علت عقیم بودنشان نامشخص بود.

عزت‌الله در صندلی نشست، خود را تکیه داد و دست دراز کرد تا روزنامه‌ 'انیس' را بردارد. او عادت داشت که بعد از افطار روزنامه بخواند و از حال‌وهوای شهر و دنیا باخبر شود.

شیرین در حالی که ظرف ها را از سر دسترخوان جمع می‌کرد، گفت:

«امروز یادم رفت که به روزنامه نگاه کنم.» با گوشۀ دستمال چند قطره چای ریخته‌شده را پاک کرد و ادامه داد: «ببین فهرست لاتاری را نوشته‌اند یا نه؟»

عزت‌الله که تازه روزنامه را باز کرده بود، سرش را بلند کرد. کاغذ روزنامه را کمی صاف کرد و با دقت صفحه‌ها را ورق زد. سپس لحظه‌ای مکث کرد و ابروهایش را بالا انداخت.

«ها، اینجاست. اما شیرین، تاریخ لاتری ات تیر نشده؟»

«نی بابا، روز سه‌شنبه خریدم.»

«شماره‌اش چند است؟»

«سِری ۶۳۵۵، شماره ۳۲.»

«بسیار خوب... ببینیم...» عزت‌الله با دقت انگشتانش را روی صفحه حرکت داد و زیر لب شماره را خواند. «۶۳۵۵... و ۳۲...»

عزت‌الله هیچ وقت به شانس بخت‌آزمایی باور نداشت و اصولاً هیچ‌گاه به لیست شماره‌های برنده نگاه نمی‌کرد. اما حالا، چون کار دیگری نداشت و روزنامه هم درست پیش رویش بود، تصمیم گرفت شماره را جستجو کند. و درست همان لحظه، گویی سرنوشت می‌خواست شک او را مسخره کند، چشمش به همان سِری ۶۳۵۵ افتاد—در خط پنجم. نفسش در سینه حبس شد. لحظه‌ای ذهنش از حرکت ایستاد. باورش نمی‌شد! دستش لرزید و روزنامه را با عجله بدون این‌که حتی به شماره‌ی لاتری نگاه کند روی زانوانش انداخت. احساس عجیبی در وجودش پیچید انگار که کسی ناگهان سطلی آب یخ رویش ریخته باشد… حسی سوزان و در عین حال شیرین!

با هیجان فریاد زد: «شیرین! ۶۳۵۵ اینجاست!»

همسرش که چهرۀ مبهوت و وحشت‌زده‌ی او را دید، لحظه‌ای شک کرد، اما وقتی لرزش صدایش را شنید، فهمید که شوخی نمی‌کند.

«۶۳۵۵؟» دسترخوان تا خورده از دست شیرین روی زمین افتاد.

«بله، بله...خودِش است!»

«و شماره‌ی لاتری؟»

عزت‌الله که حالا دستش می‌لرزید، با عجله دوباره روزنامه را برداشت.

«ها! شماره‌ی هم اینجاست! باورم نمیشه! خدایا! مهم این است که سِری ما در فهرست آمده! می‌فهمی که این چه معنی دارد؟»

عزت‌الله با هیجانی کودکانه به همسرش نگاه کرد و لبخند پهن بر لبانش نشست. شیرین هم، بدون آن‌که متوجه شود، لبخند زد. چیزی در این لحظه، در این تعلیق شیرین، هردوی‌شان را مسحور کرده بود. هردو می‌توانستند به‌سادگی شماره‌ی لاتری را بررسی کنند و حقیقت را بفهمند، اما چه نیازی بود؟ امید، با همۀ فریبندگی‌اش لذتی داشت که نمی‌خواستند از دست بدهند. چه شیرین بود غرق شدن در خیالات، چه لذت‌بخش بود تصور ثروتی که شاید از آنِ آن‌ها باشد. این حسی شیرین چیزی بود که دل‌شان را می‌لرزاند و درون‌شان را پر از هیجان می‌کرد.

عزت‌الله دوباره با حالتی بین هیجان و تردید گفت «شیرین، سِری ماست. یعنی یک احتمال وجود دارد که برنده شده باشیم. همین کافی‌ست!»

شیرین با بی‌قراری گفت «خُب، حالا نگاه کن. شماره را بررسی کن!» اما عزت‌الله که هنوز می‌خواست از این لحظه لذت ببرد، دستش را بلند کرد.

«صبر کن... وقت برای ناامید شدن زیاد است!» لبخندی زد، انگار می خواست این لحظه شیرین را برای همیشه متوقف کند. «این عدد روی خط پنجم است، یعنی جایزه اش صد هزار افغانی است. فقط پول نیست... قدرت است، سرمایه است! فکر کن شیرین! چه اگر واقعا برنده شده باشیم؟»

هردو، مات و مبهوت، به یکدیگر خیره شدند و سپس بی‌اختیار خندیدند. نه از شادی، بلکه از حیرت. احتمال برنده شدن آن‌ها را گیج کرده بود؛ نه می‌توانستند چیزی بگویند، نه حتی دقیقاً تصور کنند که با این صدهزار افغانی چه خواهند کرد، چه خواهند خرید، یا به کجا خواهند رفت. فقط دو چیز در ذهن‌شان می‌چرخید—۶۳۵۵ و ۱۰۰,۰۰۰. این دو عدد، مثل نقش‌هایی درخشان در برابر چشمان‌شان ظاهر و محو می‌شدند.

عزت‌الله با روزنامه در دست چندین بار از یک گوشۀ اتاق به دیگر گوشۀ اتاق قدم زد. هنوز ضربان قلبش نامنظم بود. تنها وقتی که از شوک اولیه بیرون آمد، کم‌کم به رویاپردازی افتاد.

با هیجان گفت: «و اگر واقعاً برنده شده باشیم… یعنی یک زنده‌گی نو!»

کمی مکث کرد، در چشمانش شعله‌ای از امید و رؤیا می‌درخشید. سپس گفت:

«لاتری به نام توست، اما اگر به نام من می‌بود، اول‌تر از همه، بیست و پنج هزار افغانی را با خرید چند جریب زمین سرمایه‌گذاری می‌کردم. ده هزار را برای هزینه های فوری—خانه را بازسازی می کردم، سفر می‌رفم، قرض‌ها را می‌دادم... و باقی را در بانک می‌گذاشم تا از سودش زنده‌گی کنم.»

عزت‌الله نگاهی به همسرش انداخت و خندید. «تصور کن شیرین! شانسی که فقط یک بار در زندگی انسان به دست می آید!»

شیرین در حالی که روی تُشک نشسته بود و دستانش را در دامنش گذاشته بود، آرام گفت:

«جایی در پغمان... یا شاید در ولایت پروان...گلبهار… زمینی که همیشه برای ما درآمد داشته باشد. بهترین سرمایه گذاری همین است!»

چشمان عزت‌الله کمی خیره شد، انگار که می‌توانست در ذهنش باغ‌های سرسبز، حوضی پُر از آب زلال، و خانه‌ای با بالکن وسیع را ببیند. تصاویر یکی پس از دیگری در ذهنش نقش می‌بستند، هرکدام زیباتر و شاعرانه‌تر از قبلی. در همۀ این خیال‌ها، خودش را آسوده و سرحال می‌دید. شکمش از غذای لذیذ پُر بود، روحش آرام، تنش گرم، حتی داغ! در تصورش، بعد از خوردن یک کاسه آش داغ و خوشمزه، در باغی سرسبز کنار جویبار، زیر سایۀ درخت سیب دراز کشیده بود. اب و هوا گرم بود اما نسیم ملایمی از سمت کوه‌ها می‌وزید. در نزدیکی‌اش پسری کوچک و دختری خرداش میان سبزه و گل ها می‌دویدند و فالبینک ها را در دست‌های کوچک‌شان می‌گرفتند. عزت‌الله با چشمانی نیمه‌بسته در لذتِ بی‌خیالی فرو رفته بود. «امروز نوکری نیست، فردا هم نیست، پس‌فردا هم...هرگز!» شیرین ترین خیال. وقتی آفتاب به لب بام می‌رسید، آرام جانپاک و صابونش را برمی‌داشت و به حمام می‌رفت. لباسش را آهسته از تن بیرون می‌آورد، دستانش را روی سینۀ برهنه‌اش می مالید، و بعد، آرام در آب سرد فرو می‌رفت. آب، همچون دستانی مهربان، بدنش را نوازش می‌داد. پس از حمام، چای شرین و نان گرم در انتظارش بود. و شب که خانه می‌رسید، مهمانان از شهر می‌آمدند، صحبت های شیرین، صدای خنده، و بوی کباب و پلو که در هوا می‌پیچید...چه زیبا!

شیرین با لحنی خیالی گفت: «خریدن زمین واقعاً خوب می‌شود...» چشمانش به نقطه‌ای نامعلوم خیره مانده بود، و از حالت صورتش پیدا بود که او هم در دنیای رویاهایش غرق شده است.

عزت‌الله در خیالش پاییز را مجسم کرد—فصل باران‌، شام‌های سرد، و خاطرات مطبوع. در این خیال ها، قدم زدن در باغ و کنار رودخانه برایش لذتی دیگر داشت. نسیم سرد بدن اش را می‌لرزاند، اما او با خیالی آسوده به خانه برمی‌گشت، یک پیاله چای سبز هل دار می‌نوشید و با یک خوراک ماهی بریان شده گرمای از دست رفته را به بدنش بازمی‌گرداند... و بعد؟ یک پیاله چای دیگر!

عزت‌الله ایستاد و به همسرش نگاه کرد.

«شیرین، باید به خارج هم سفر کنم، می‌فهمی؟» صدایش پر از هیجان بود، انگار که این تصمیم را همین حالا گرفته باشد. لحظه‌ای سکوت کرد، بعد در خیالش سفر را مجسم کرد—چه لذتی داشت که در آخرِ پاییز، وقتی هوای کابل سرد و نمناک می‌شد، به جایی گرم‌تر برود! تاجیکستان... شاید ایران... یا حتی هندوستان! در ذهنش خود را می‌دید که در خیابان‌های سمرقند قدم می‌زند، در بازارهای اصفهان قالین‌های نفیس را تماشا می‌کند، و در دهلی از مغازه‌ای به مغازه‌ی دیگر می‌رود، بوی ماساله و چای در هوا پیچیده، و دستش پُر از خریدهای رنگارنگ!

شیرین با اشتیاق گفت:

«البته که من هم باید به خارج بروم!» چشمانش از خوشحالی می درخشید. اما ناگهان، انگار که از خواب بیدار شده باشد، دستش را روی زانویش گذاشت و با هیجان ادامه داد:

«عزت‌الله، تو را خدا اول همان شماره لاتری را ببین!»

عزت‌الله که هنوز در خیالاتش غرق بود، با بی‌حوصلگی دست تکان داد و گفت:

«صبر کن، صبر کن...»

عزت‌الله هنوز در اتاق قدم می‌زد و به فکر فرو رفته بود. ناگهان فکری از ذهنش گذشت: چه اگر شیرین واقعاً به خارج برود؟ سفر تنها چقدر برایش لذت‌بخش‌ باشد! آزادی، آرامش، بدون دغدغه‌ی همراهی و مراقبت از کسی... کابل تغییر کرده. حالا زن‌هایی هستسند که بی‌خیال و سرشار زنده‌گی میکنند، مسئولیت‌ نمی گیرند، و فقط به خوش‌گذرانی فکر می‌ کنند. عزت‌الله آهی کشید. نگاهی به شیرین انداخت و در دل گفت: این زن هرگز نمی‌گذارد من تنها سفر کنم. آخر لاتری به نام اوست، نه من! و راستی چه فایده‌ای دارد که او به خارج برود؟ در خارج چی مرگ می‌خواهد؟» او را در ذهنش تصور کرد که در یک اتاق هوتل نشسته، از اتاق بیرون نمی‌رود، اکت و ناز می‌کند و هیچ لذتی از سفر نمی‌برد. اصلاً چه می‌فهمد که سفر کردن یعنی چی! عزت‌الله آهسته سرش را تکان داد. این همه پول حیف می‌شود...

برای اولین بار در زنده‌گی، عزت‌الله متوجه شد که شیرین دیگر آن زن جوان و باطراوت گذشته نیست. سال‌ها زنده‌گی، کار و خانه داری، نشان خود را بر چهره‌اش گذاشته بود. پوستش پژمرده شده بود، صورتش خسته و فرسوده به نظر می‌رسید. شیرین بوی قورمه می داد.

در حالی که به او نگاه می‌کرد، ناگهان این فکر از ذهنش گذشت: اما من هنوز جوان هستم، سرحال و سالم... چرا نتوانم یک زن دیگر بگیرم؟ عزت‌الله این فکر را در ذهنش مزه‌مزه کرد: با این پول، می‌توانست زنده‌گی کاملاً تازه‌ای شروع کند...

عزت‌الله با خود فکر کرد که این‌ها البته همه خیال‌های بیهوده است... اما بلافاصله چیزی در ذهنش جرقه زد: اما چرا باید به خارج برود؟ اصلاً چه هدف دارد؟

بعد، انگار که همه‌چیز را پیش چشمش می توانست ببیند، با خودگفت: واضح است که من را رها کرده می رود... می‌توانم تصور کنم که با بقچه و بکس‌هایش راهی شده... اصلاً برایش فرقی ندارد که هندوستان باشد یا ایران، همه‌جا برایش یکی است...

او را مجسم کرد که پول را، همان لحظه‌ای که به دستش برسد، از او دور نگاه می دارد: همین که پول را بگیرد، دیگر دستم به آن نخواهد رسید. اول خویش و قوم ا‌ش را می‌بیند، به من که برسد همیشه حساب‌وکتاب خواهد کرد، همیشه به رخم خواهد کشید... آهسته نفس کشید. ثروتی که چند لحظه پیش مانند دروازه‌ای به سوی آزادی به نظر می‌رسید، حالا همچون زنجیری به دور گردنش می‌پیچید.

عزت‌الله به خویشاوندان شیرین فکر کرد: همین که خبر برندۀ شدن پخش شود، آن برادرها و خواهرهای ابله، آن عمه‌ها و کاکاهای دلقک، مثل مور و ملخ به خانه‌ هجوم می‌آوردند. با چهره‌هایی مظلوم‌نما و لبخندهای ریاکارانه، زاری می کنند، گدایی می کنند، و خود را به ما می‌چسپانند. مردم مضر! اگر چیزی به آن فامیل‌ حریص بدهید، بیشتر می خواهند. مردم بدبخت و منفور! و اگر چیزی به آن‌ها ندهیم، ما را لعنت می کنند، پشت سرمان غیبت می گویند، به ما فحش می دهند، تهمت می‌بندند و برای‌مان هزار مصیبت خلق می کنند. بعد به خویشاوندان خودش فکر کرد. چهره‌هایی که تا دیروز بی‌طرفانه به آن‌ها نگاه می‌کرد، حالا زشت و نفرت‌انگیز به نظر می‌رسیدند. مار و اژدها! چهرۀ شیرین هم حالا زشت و ناخوشایند به نظرش می‌رسید. خشمی ناگهانی در دلش جوشید، و با کینه با خود گفت: او از پول چیزی نمی‌فهمد. خسیس است، همیشه حساب‌وکتاب می‌کند. اگر این پول را ببرد، فقط صد افغانی به من می‌دهد و بقیه همه را برای خود نگه می دارد!

عزت‌الله دوباره به شیرین نگاه کرد، اما این بار نه با لبخند، بلکه با نفرت. چشمانش دیگر آن برقِ هیجان را نداشت، بلکه حالا سایه‌ای از خشم و سوءظن در آن‌ها نشسته بود.

شیرین نیز نگاهی به او انداخت، نگاهی پر از بغض و انزجار. او هم خیالات و آرزوها و برنامه‌های خودش را داشت. خوب می‌دانست که شوهرش به چه فکر می‌کند و چه رؤیاهایی در سر دارد. اما از همه مهم‌تر، می‌دانست اولین کسی که به پولش چشم خواهد دوخت کیست.

در دل گفت: خیال‌بافی با پول دیگران که آسان است! نه عزت‌الله، حتی فکرش را هم نکن!

انگار شوهرش می توانست ذهن او را بخواند. نفرتی عجیب و غریب در دل عزت‌الله جوشید، و برای این‌که او را اذیت کند، با عجله به صفحۀ پنجم روزنامه نگاه کرد. و فقط برای برانگیختن خشم او با صدای بلند خواند:

«سِری ۶۳۵۵، شماره‌ی ۲۳! نه ۳۲!»

نفرت و امید هر دو در یک لحظه خاک و دود شد. عزت‌الله و شیرین ناگهان احساس کردند که اتاق‌شان تاریک‌تر، تنگ‌تر و خفه‌تر از همیشه است. سقف خانه کوتاه‌تر به نظر می‌رسید، دیوارها انگار نزدیک‌تر شده بودند. افطاری که با لذت خورده بودند حالا معده شان را آزار می داد. شب که تا لحظاتی پیش پر از هیجان و رؤیا بود، یک‌باره طاقت فرسا، خسته‌کننده و بی‌پایان شد...

عزت‌الله با لحنی تلخ گفت:

«این دیگر چه شیطنتی بود؟!»

ناگهان، انگار که تمام دنیااش بر هم خورده باشد، اطرافش را نگاه کرد و با اخمی عمیق گفت:

«این خانه لعنتی چرا همیشه این‌قدر چرک و چتل و خاک‌آلود است؟ هر طرف که نگاه کنی گرد و خاک است! هیچ‌وقت درست پاک‌کاری نمی‌شود! آدم مجبور است از خانه بیرون برود تا اینهمه بی‌نظمی را نبیند!»

سپس، با خشم دستانش را در هوا تکان داد و زیر لب غرغر کرد:

«خدا بگیرد این زنده‌گی را! بهتر است بروم و خودم را به اولین درخت آویزان کنم!»

Share

Leave a comment

هشت مارچ

رحیم روی چوکی لم داده بود. ایفون در دست داشت و چای سبز می نوشید. عطر چای و بوی نان در فضای آشپزخانه پیچیده بود. مریم کنار گاز ایستاده بود و در سکوت، کراهی را در تاوه‌ی سنگینِ چدنی هم می‌زد.

«رحیم، امروز هشت مارچ است!»

رحیم با لبخندی سرش را بلند کرد، تلفنش را روی میز گذاشت و دستش را به سمت مریم دراز کرد.

«بلی، عزیزم، روز جهانی زن! روز تو! روزت مبارک.»

مریم با لبخندی محتاطانه به رحیم نزدیک شد؛ گویی برایش عجیب بود که از تمام روزهای سال، فقط همین امروز متعلق به او است.

«رحیم، حالا که روز من است، می‌شود که امروز تو آشپزی کنی؟ ظرف‌ها را بشویی؟ خانه را پاک کنی؟ لباس‌ها را از ماشین در بیاری؟ بچه‌ها را به مکتب ببری؟»

رحیم اینبار بلندتر خندید. دستش را جلو برد، مریم را به طرف خود کشید و لبهایش را بوسید.

«البته، عزیز دلم! امروز روز توست. تو حق داری استراحت کنی. من برای تو اجازه می دهم. نگران نباش. همه کارها را که گفتی خودم می‌کنم.»

مریم نفس راحتی کشید. لبخند زد، از همان لبخندهایی که در آن کمی شرم، کمی خوشی و کمی سپاسگزاری بود. رحیم از چوکی بلند شد، آستین‌هایش را بالا زد و دست‌هایش را به هم مالید، مثل مردی که آماده‌ی یک کار مهم باشد.

«تو امروز هیچ کاری نکن، عزیزم. بنشین، چای‌ات را بنوش، آرام باش. من امروز همه چیز را مدیریت می‌کنم.»

مریم لب‌هایش را گزید و زیر لب گفت: «تو واقعاً مرد خوبی هستی، رحیم.»

رحیم لبخند زد. از همان لبخندهایی که مردان وقتی احساس قدرت و رضایت دارند، می‌زنند. به طرف آشپزخانه رفت، دست به کار شد، در حالی که در دلش می‌دانست که فردا، وقتی هشت مارچ تمام شد، همه چیز دوباره سر جای خودش برمی‌گردد. مریم هم این را می‌دانست. هردو حرفی نزدند، اما نگاه‌هایشان لحظه‌ای درهم گره خورد. و هر دو می دانستند که هیچ ۸ مارچ واقعیت زندگی آنها را تغییر نخواهد داد. هر دو سرنوشت نهایی خود را پذیرفته بودند. هر دو از زندگی راضی بودند.

Share

Leave a comment

خلاقیت در وجود همه ماست!

بسیاری تصور می‌کنند که اگر در هنرهای سنتی مانند آواز خواندن، شعر سرودن یا نوشتن استعداد ندارند، پس هنرمند نیستند. خلاقیت را چیزی خارق‌العاده و فراتر از توان خود می‌دانند، انگار که تنها عده‌ای خاص با این توانایی به دنیا می‌آیند. اما این باور اشتباه است.

خلاقیت دور از دسترس نیست. خلاقیت، بخشی جدانشدنی از انسان بودن است. ما زاده شده‌ایم تا بیافرینیم.

خلاقیت فقط در ایجاد هنر نیست.

همه ما، هر روز، در حال خلق کردن هستیم—حتی اگر متوجه آن نباشیم. خلق کردن یعنی به وجود آوردن چیزی که پیش‌تر وجود نداشته است. این می‌تواند یک مکالمه، حل یک مشکل، نوشتن یادداشتی برای یک دوست، تغییر طرح بندی یک اتاق یا پیدا کردن مسیر جدیدی برای جلوگیری از ترافیک باشد. کاری که خلق می کنیم نیازی به مشاهده، ضبط یا خرید و فروش ندارد تا یک اثر هنری در نظر گرفته شود.

ذهن ما ما را به آفرینش وامی‌دارد.

چاره‌ای جز خلق کردن نداریم. ذهن ما از تجربه‌ها، برای ما واقعیت می‌سازد. جهانی که در آن زندگی می‌کنیم چیزی جز آفرینش ذهن ما نیست.

ما هر لحظه در اقیانوسی از تجربه شناوریم. دنیای بیرونی به آن شکلی که تصور می‌کنیم وجود ندارد. از طریق واکنش‌های الکتریکی و شیمیایی، ذهن ما رنگ‌ها، صداها، گرما، سرما، جنگل‌ها و اقیانوس‌ها را شکل می‌دهد. ما واژه‌ها را می‌خوانیم، صداها را می‌شنویم و آن‌ها را تفسیر می‌کنیم. این فرایند بی‌پایان، خود نوعی آفرینش است.

فرقی نمی‌کند که رسماً هنری خلق کنیم یا نه—همه ما، به عنوان انسان، هنرمندانه زندگی می‌کنیم. هر لحظه داده ها را دریافت، فیلتر و پردازش می‌کنیم و بر اساس آن‌ها تجربه‌ای تازه می‌سازیم. ما نه تنها خالق، بلکه شرکت‌کنندگان فعال در روند آفرینش هستیم.

هنرمندانه زیستن، شیوه‌ای از بودن در جهان است.

روشی برای ادراک.
تمرینی برای توجه.
پرورش حواس برای شنیدن نغمه‌های لطیف‌تر زندگی.
جست‌وجوی آنچه ما را جذب می‌کند و آنچه ما را پس می‌زند.
مشاهده‌ی احساساتی که درونمان شکل می‌گیرند و مسیری که ما را به آن می‌کشاند.

تمام زندگی ما شکلی از خودبیانگری است.

ما در جهانی خلاق، خلاقانه حضور داریم.
ما، هر یک، اثری هنری هستیم.

اگر از این نوشته لذت بردید، فراموش نکنید که عضو شوید و آن را با دیگر علاقه‌مندان به اشتراک بگذارید. از هنرمندان حمایت کنید!

سپاس 🙏

Share

Leave a comment

صبح یکشنبه من، مثل همیشه، با سنگینی عجیب و غریب هستشی شروع می شود که حتی قبل از اینکه از تخت خواب بلند شوم، روی سینه ام..نه..نه روی سینه، روی زیستنم فشار وارد میکند. اما نگران نباش دوست عزیز، من نه از افسرده گی رنج مبرم و نه قصد خودکشی دارم. من از بیماری به نام »وضع بشر« رنج می برم. بگذار توضیح بدم.

بعد از بیدار شدن، به ف نگاه می‌کنم، سپس نگاهم به سگم می‌افتد که در گوشه‌ی تخت خوابیده است. آهسته بلند می شوم و پرده‌ها را کنار می‌زنم. نه با تندی، بلکه با آن نوع تسلیمی آرام که از دانستن این حقیقت می‌آید که روز، چه بخواهم و چه نخواهم، آغاز شده است. نور به درون اتاق می‌ریزد—نه برای نجاتم، نه برای بخشیدن امیدی دوباره—بلکه صرفاً چون مثل من چاری ندارد. خورشید، مانند زندگی، بی‌اعتنا به کشمکش‌هایم طلوع می‌کند و به چهره بی حالم گرما می بخشد. لحظه ای از گذشت زمان غافل میشوم.

دانشمندان می‌گویند که نور خورشید ریتم شبانه‌روزی‌ام را ترتیب و تنظیم می‌کند، برایم وضوح می‌آورد. شاید. اما شایدم چند دقیقه ایستادن در مقابل خورشید برای پذیرفتن این حقیقت است که زندگی‌ام ادامه دارد، حتی وقتی جهان با بی‌اعتنایی آرامش‌بخش خود می‌چرخد. من کنترلی بر زندگی ندارم، اما در این بی‌کنترلی آزادی عجیبی نهفته است. همانجا، در آستانه هستی، در مقابل خورشید تابان می ایستم و چند نفس عمیق می کشم.

آه، بله—حال نوبت به دوش آب سرد می‌رسد. درون آبی یخ‌ فرو می‌روم، گویی زندانی تبعیدشده‌ای در سیبری باشم. درجه حرارت نباید از وزش باد تلخِ شبانه‌ی دره پنجشیر گرم‌تر باشد. می‌پرسی چرا؟ تا تنم را بیدار کنم، روحم را پاک کنم؟ نه، دوست عزیز—گرفتن دوش سرد فقط برای یادآوری اینکه فراموش نکنم زندگی یعنی تا ابد رنج کشیدن. دانشمندان می‌گویند دوش گرفتن با آب سرد سطح دوپامین را افزایش می‌دهد، اما این لذت زودگذر را نباید با شادی واقعی اشتباه گرفت. گرفتن دوش سرد فقط خود را فریب دادن است، یک لودگی. به هر حال، لق و لرزان زیر آب سرد می ایستم تا دیگر چیزی احساس نکنم، زیرا فقط در این بی حسی است که حقیقتِ وضعیت انسان را می توان درک کرد. سپس، از حمام بیرون می آیم…هم آب و هم ناامیدی از کنج و کنار بدنم می چکد.

سپس نوبت به آیین نوشیدن قهوه می رسد - یک ماده سیاه و تلخ که باید آن را بنوشم، گویی تجسم تمام فروماندگی های زندگی من است. کسانی هستند که به من می گویند شیر یا شکر را به قهوه ام اضافه کنم، گویی شیرینی و چربی می تواند ضربه هستی را بر روانم نرمتر کند. سخن پوچ! من به این نوع افراد مسخره گوش نمی دهم. برعکس اجازه می دهم تلخی اش گلویم را بسوزاند: هدف زندگی در طعم تلخ آن است. می گویند نوشیدن قهوه باعث بهبود عملکرد مغز می شود. دروغ! حقیقت این است که کافئین فقط یک حس زودگذر از رضایت و شادی را به ما می دهد، یک فرار کوتاه از یکنواختی ظالمانه زندگی. بعد از نوشیدن قهوه، احساس پوچی بیشتر می شود نه کمتر.

می‌گویند که باید بنویسم—افکارم را، اهدافم را، خواسته‌هایم را. اما این اهداف چیستند؟ میل انسان چیزی نیست جز تلاشی بیهوده برای پُر کردن یک خلأ ناپُرشدنی. من می‌نویسم، نه برای وضوح ذهنم، نه برای روشن ساختن افکار و اهداف و خواسته‌هایم، بلکه برای مقابله با هرج و مرج درونم. هر صبح، صفحه‌ای را با اندیشه‌هایم، با آنچه از آن گریزی نیست، کفرآمیز پُر می‌کنم. به نوشته هایم نگاه می کنم و می دانم که این من واقعی ام هست. می گویند نوشتن بهره وری می آورد، اما عمیقاً می دانم که نوشتن فقط یک حواس پرتی است. دوست عزیز، جملاتم برای تغییر جهان نیست، بلکه نشان دهنده جایگاه من در آن است. بی توقع می نویسم. اجازه می دهم قلم هر طور که می خواهد حرکت کند. زیرا در خود نوشتار - اگر وضوح نباشد، حداقل صداقت را پیدا می کنم. و آیا این کافی نیست؟

سپس به راه می‌افتم. پیاده روی های بیهوده. بدنم را حرکت می‌دهم. ضروری است که اندورفین‌ها را در بدنم آزاد کنم و به این ترتیب با سنگینی اندوهم مبارزه کنم. اما همین که راه می‌روم، می‌دوم، یا بدنم را در حالتی نامأنوس خم می‌کنم، به یاد می‌آورم که بدنم هم معبد است و هم زندان—معبدی از گوشت و استخوان، بله، اما همچنین از یاس. هر حرکت یادآور این است که، هر چقدر هم قوی شوم، از زنجیرهای میرایی گریزی ندارم. اما نه از راه رفتن لذتی می‌برم و نه از دویدن. این کار را نه برای شادی، بلکه برای زنده ماندن انجام می‌دهم. می‌گذارم سوزش در عضلاتم یادآور این باشد که زندگی چیزی جز زنجیره‌ای از دردهای کوچک نیست. من از این زنجیرها نمی‌گریزم، بلکه درون آن‌ها زندگی می‌کنم. و در همین پذیرشِ محدودیت‌ها، آزادی را می‌یابم.

و حالا، به مصرف مکمل های بدنسازی می‌رسیم—پدیده‌ای عجیب و مدرن. کپسول‌هایی بزرگ و بی‌طعم، آکنده از وعده‌های هوش برتر، انرژی بی‌پایان، و جوانی ابدی. آن‌ها را دانه دانه قورت می کنم، گویی در هر قرص، تکه‌ای از راه‌حل رنج انسانی نهفته است. انگار که معنا را بتوان در قالبی شیمیایی محبوس کرد. اما خود را فریب ندهیم، دوست عزیز. این مکمل‌ها چیزی نیستند جز تجسم همان خوش‌بینی پوچ که فرهنگ و زمانه‌ی ما را در برگرفته است—این باور که بدن، ذهن، و روح را می‌توان همچون عقربه های ساعت تنظیم کرد. حرفهای مزخرف. دروغ!

اما چاره ندارم. هر روز آن‌ها را مصرف می کنم و در عین حال می‌دانم که هر قرص اعترافی خاموش است—پذیرش این حقیقت که در حال پیر شدنم، که روز به روز دارم ضعیف‌تر می‌شوم.

و پس، دوست عزیز، زندگی به معنای بهینه‌سازی و رام کردن آن نیست. زندگی، مشارکت در آن است.

الان ساعت ۱۰ صبح است. آبم را می‌نوشم چون می گویند بدنم به آن نیاز دارد. هنوز جرعه‌ی آخر را ننوشیده‌ام که ف نامم را صدا می‌زند. در آن لحظه، دوباره از بودنم آگاه می‌شوم. یک‌بار دیگر می‌فهمم که از اغاز تا انتها از طریق او وجود دارم. و همین درک مرا از زندانم آزاد می‌کند. حتی اگر فقط برای لحظه‌ای کوتاه.

Share

Leave a comment

بود و نبود، شتری بود که در بیابانی پهناور، سال‌های درازی را در سایه‌ی جنگ و ناامنی سپری می‌کرد. لشکرها و گروه‌های گوناگونی از آن بیابان می‌گذشتند؛ هر یک با شعار یاری و آزادی می‌آمدند، اما سرانجام دردسرها و رنج‌های تازه‌ای ایجاد میکردند. در این میان، حیوانات بی‌گناهی زندگی می‌کردند که از هر سو در معرض تهدید بودند و از وعده‌های توخالی و کشمکش‌های بی‌پایان به تنگ آمده بودند.

Subscribe now

روزی، از آن سوی دریاها، شیری مقتدر وارد بیابان شد و به شتر گفت:

«تو عجب دوران سخت و بدی را داری سپری میکنی شتر! می‌گویند سگ‌های وحشی در گوشه و کنار بیابان تو پنهان شده‌اند. این سگها و شغال ها به سرزمین من نیز حمله کرده‌اند. من آمده‌ام تا آن‌ها را شکست دهم و به تو امنیت ببخشم.»

شتر که از جنگ و ستم و بدبختی خسته شده بود، به یاد درگیری‌های گذشته افتاد و دلش کمی خوشبین تر شد. گفت:

« ای شیر قدرتمند، سلام و خوش آمدی! من سال‌هاست از جنگ و ظلم خسته شده‌ام. اگر قول می‌دهی که به من کمک کنی و این بیابان را از دست دشمنان نجات دهی، من هم هر کاری در توانم باشد برایت انجام می‌دهم. مرد ها ره قول است!»

شیر وعده داد:

«من فقط برای شکست دادن دشمنان مشترک مان نیامده‌ام؛ می‌خواهم برای باشندگان این سرزمین آینده‌ای بهتر بسازم. مدرسه‌ها ایجاد کنم تا موجودات نر و ماده بتوانند درس بخوانند. می‌خواهم دموکراسی بیاورم، تا همه بتوانند آزادانه رای بدهند و در سرنوشتشان سهیم باشند، به‌ویژه جنس ماده که سال‌ها از حقوق اولیه‌ی خود محروم بوده‌اند.»

این سخنان برای شتر امیدوار کننده بود. کمتر کسی از حقوق جنس ماده و آزادی‌های اساسی سخن گفته بود. همه حیوانات نیز با خوش‌بینی به آینده نگریستند: جنس ماده اجازه یافت به مدارس بروند، راه‌ها و جاده‌ها در حال بازسازی بود و امید در دلهای میلیون ها حیوان جوانه زده بود. اما در اعماق بیابان، سگ‌های وحشی همچنان کمین گرفته بودند. این ها شغالهای بودند که به‌طور کامل نابود نشدند؛ بلکه به نقاط دوردست گریختند و فرصت می‌جستند تا دوباره به میدان جنگ بازگردند. در عین حال، آرام‌آرام فساد و رقابت‌های پنهانی نیز در بیابان شدت می‌گرفت. برخی از کسانی که در ظاهر دوش به دوش شیر کار می‌کردند، اهداف شخصی داشتند و به منافع خود می‌اندیشیدند.

بیش از ۲۰ سال گذشت. نبردهای پی‌درپی، هزینه‌های شیر را بالا برده بود و خسته‌اش کرده بود. در این میان، سه مشاور زیرک—روباهی موذی، زاغی خروشان و پلنگی خالدار—به طور مداوم چیزهایی در گوش شیر زمزمه می‌کردند:

«شیر، تو بیش از حد در این بیابان مانده ای. سرزمین تو در آن سوی دریاها انتظارت را می‌کشد. خزانه هم تمام شده و مردمت از این جنگ خسته شده اند. بس است، بهتر است به کشورت بازگردی.»

شیر، علی‌رغم آن که قلباً علاقه داشت به وعده‌هایش وفادار بماند، زیر فشار خستگی و فشار سیاسی قرار گرفت. از یک سو، می‌دانست که اگر برود، شتر در معرض خطر دوباره‌ی سگ‌های وحشی قرار می‌گیرد؛ از سوی دیگر، مشاورانش او را از هزینه‌ها و خشم مردم خویش می‌ترساندند.

سرانجام، شیر تسلیم این زمزمه‌ها شد. روزی بر بلندای تپه‌ای ایستاد و اعلام کرد:

«من تا کنون در حد توانم در این بیابان ایستادگی کرده‌ام و خیابان و مدرسه ساخته‌ام. اما اکنون زمان آن رسیده است که بازگردم. شتر، ای کاش دیگر به من نیاز نداشته باشی و بتوانی به تنهایی از پس مشکلاتت برآیی.»

شتر نگران بود. او به دلیل تجربه‌ی گذشته خوب می‌دانست که سگ‌های وحشی به‌راحتی به میدان برمی‌گردند و نخستین قربانیان این بازگشت همیشه موجودات ماده و حیوانات کوچک و آسیب پذیر هستند. شتر تلاش کرد شیر را از رفتن منصرف کند:

«اما من هنوز ناتوانم و گام‌هایم سست و لرزان است. مبادا دوباره همان زنجیرهای کهنه بر سر ما بیفتد و مخلوقات ماده ما از تحصیل محروم شوند.»

شیر کاملا بی اعتنا بود و زیر فشار مشاورانش فقط افسوس کرد و همراه لشکرش بیابان را برای همیشه ترک کرد. هنوز مدت زیادی نگذشته بود که سگ‌های وحشی از پناهگاه‌هایشان بیرون آمدند، حمله کردند و بیابان را دوباره قبضه نمودند. خیلی زود جاده‌ها و مدرسه‌هایی که با هزار امید و هزینه ساخته شده بود، یا بسته شد یا زیر سایه‌ی ترس و خشونت قرار گرفت. جانوران ماده که تازه داشتند مزه‌ی آزادی و تحصیل را می‌چشیدند، دوباره با ممنوعیت‌ها و محدویت‌های سخت مواجه شدند.

سرنوشت تلخ بار دیگر گریبان شتر را گرفت؛ او که در میان طوفانی سهمگین تنها مانده بود، فهمید وعده‌هایی که بر منافع زودگذر بنا شوند، هرگز پایدار نیستند. شیری که برای امنیت و آزادی آمده بود، چون مصلحت و منفعتش را در جای دیگری دید، بار اش را بست و رفت. و شتر بار دیگر، درست همان‌جایی بود که پیش از این هم قرار داشت؛ انگار هیچ چیز تغییر نکرده بود.

Share

Leave a comment

صبحِ زود بود و آفتاب تازه از پشت کوهای با شکوه سلیمان سر بلند می کرد. پریسا، دختر جوان و زیبای مرضیه، در بین باغ انار قدم می‌زد. شاخه‌های درختان پُر از شکوفه‌های ظریف بود و بوی گل‌ها با نسیم تازه که از رود ارغنداب می‌گذشت، درهم می‌آمیخت. پریسا هر لحظه خم می‌شد تا گلی را بچیند یا به جویبار نگاه کند که آب زلالش به طرف مزارع سرازیر می‌شد. صدای پرندگان از هر سو شنیده می‌شد و حس امید و آرامش در هوا موج می‌زد.

مرضیه، مادر پریسا، در قسمت دیگر باغ ایستاده بود و با دقت شاخه‌های درختان را بررسی می‌کرد. مردم قریه باور داشتند که حضور او برکت می‌آورد و زمین را سبز و پرمحصول نگه می‌دارد. مرضیه زنی مهربان و پرتلاش بود. بیشتر اوقات سرگرم رسیدگی به باغ و کمک به دهقانان محله بود. اما آن روز حواسش بیشتر به پریسا بود که با چهره‌ای بشاش، با سرور و شعف، گل‌های تازه را جمع می‌کرد و زیر لب آهنگی زمزمه می کرد.

مرضیه مشغول باغداری بود که متوجه شد سکوت عجیبی فضای باغ را فراگرفته است. نسیم بسیار سرد صبحگاهی کم‌کم فرو نشست و صدای پرندگان هم آهسته‌تر شد. در دلش شور افتاد و به پریسا فکر کرد. پریسا کمی دورتر، در نزدیکی ردیفی از درختان انار، ایستاده بود و با کنج‌کاوی به طرف زمین نگاه می‌کرد. مرضیه به‌سرعت خود را نزد او رساند و دید که در میان خاک خشک و ترک‌خوردهٔ آن گوشه باغ، درزی عمیق پدید آمده است؛ انگار زمین دهان باز کرده باشد.

پریسا یک قدم عقب رفت و با وحشت فریاد زد: «مادر، اینجا را ببین!» اما پیش از آنکه مرضیه بتواند حرفی بزند یا واکنشی نشان بدهد، از همان شکافِ عجیب و غریب، سایه‌ای بزرگ سیاه رنگ بیرون آمد. هیولا بزرگ با چهره‌ای زمخت و زشت مقابلشان ظاهر شد. نگاه زننده اش را به چشمان پریسا دوخت. مرضیه خواست دخترش را عقب بکشد، اما سایه سیاه پریسا را با یک حرکت تند و سریع بلند کرد و هر دو در میان گردوغبار به درون شکاف ناپدید شدند.

مرضیه شوکه شد. لحظه‌ای ایستاد و فقط گردباد را تماشا کرد. جهان برای او در همان لحظه متوقف شد. اشک از چشمانش سرازیر شد؛ همه‌چیز برای او رنگ و معنای خود را از دست دادند. نمی‌دانست چگونه دخترش را بازگرداند. تنها چیزی که می‌فهمید این بود که پاره‌ای جگرش از او بریده شده و در دل زمین فرو رفته است. بغض مرضیه ترکید و ناگهان فریاد زد: «پریسا!» صدایش در میان درختان پیچید و در هوای سنگین و اندوهناک آن روز گم شد. از همان لحظه، باغ انار شکوه پیشین خود را از دست داد. گل‌های درختان کم‌کم خشک شدند و زمین ترک خورد. هرچند هنوز بهار بود، اما سایه‌ای از ناامیدی بر سراسر قریه افتاد. دهقانان که همیشه روی یاری و برکت مرضیه حساب می‌کردند، می‌دیدند چطور زمین دیگر پاسخ نمی‌دهد و محصولاتشان زردو زار شده است. هرکسی از ماجرا خبر داشت، می‌دانست قلب مرزیه با غیب‌شدن پریسا شکسته است و تا وقتی دخترش بازنگردد، امید هم به این دیار برنخواهد گشت.

مرضیه شب و روز به دنبال راهی می‌گشت تا دوباره دخترش را پیدا کند. او به بزرگان و ریش سفیدان محل مراجعه کرد و حتی در کوه‌ها و بیابان‌های اطراف می‌گشت. فکر می کرد شاید اثری از آن شکاف اسرارآمیز بیابد. اما تمام تلاش های او بی فایده بود. روزها گذشت و از پریسا خبری نشد. مردمان ده به او امیدواری می‌دادند، ولی خودشان هم درمانده بودند که چه باید بکنند.

و این در حالی که پریسا در جایی عمیق و تاریکِ زیر زمین، روی تخت بزرگی نشسته بود و چراغ‌های کم‌نور در اطرافش می‌سوختند. سردی فضا تنش را می‌لرزاند و دلش برای آفتاب داغ ده و صدای پرندگان باغ تنگ شده بود. کنار تخت سنگی بلند، هبت‌الله آخندزاده با چهره‌ای زمخت و نگاه مرموز قدم می‌زد. چند دانه انار را که از باغ زیرزمینی اش چیده بود در ظرفی گذاشت و مقابل پریسا قرار داد. گفت: «برای اینکه زنده بمانی باید از این دانه های انار بخوری.» پریسا که درمانده و گرسنه بود، بی‌آنکه بداند هر دانۀ انار چگونه او را به این دنیای تاریک پیوند می‌دهد، چند دانه انار را خورد.

مدتی گذشت و وضعیت زمین در بالا روز به روز بدتر می شد. احمد که در میان مردم محبوبیت و احترام زیادی داشت، از گریه و فریاد مرزیه باخبر شد. او پیمان بست که هر طوری که شود باید به زیرزمین برود و پریسا را بازگرداند. پس از جستجوی طولانی، راه ورودی مخفی دیار سایه‌ها را یافت و وارد آن سرزمین سرد و تاریک شد. وقتی با هبت‌الله آخندزاده روبه‌رو شد، گفت: «زمین خشک و بی‌حاصل شده و مردم گرسنه‌اند. پریسا را آزاد کن تا زندگی دوباره به قریه‌مان برگردد.»

هبت‌الله آخندزاده به ‌آرامی پاسخ داد: «او از میوۀ زیر زمین خورده و حالا به این دنیا وابسته شده است. نمی‌توانم آزادش کنم.» پس از گفت‌وگویی طولانی، توافق شد که پریسا می‌تواند بخشی از سال را پیش مرضیه و مردم قریه برگردد تا زمین بار دیگر حاصلخیز شود. اما در ماه‌هایی دیگر باید نزد هبت‌الله آخندزاده بماند؛ چراکه با آن دانه‌های انار، پیوندی همیشگی میان او و دنیای زیرزمین شکل گرفته بود.

از آن پس، وقتی پریسا به باغ روی زمین بازمی‌گشت، مرضیه او را در آغوش می‌گرفت و انگار خاک و درختان هم با دیدنش جانی تازه می‌گرفتند. زمین حاصلخیز می شد و رود ارغنداب با صدایی دل‌نشین جاری می‌شد. اما در روزهای سردتر و تاریک‌تر سال، پریسا دوباره به دیار سایه‌ها می‌رفت و دل مرضیه را با خود می‌بُرد. به‌مرور زمان، مردم قریه به این دایره زندگی ادت کردند. وقتی پریسا در باغ روی زمین حضور می‌ داشت، همه خوشحال و پرامید بودند. دهقانان صبح زود با دلگرمی بیدار می‌شدند و مطمئن بودند که محصولاتشان رشد می‌کند. رود ارغنداب پرآب‌تر می‌شد و پرندگان خوش‌آواز به باغ‌های انار و مزارع اطراف برمی‌گشتند. مرضیه هم در آن روزها سرشار از انرژی و مهربانی بود و با همت بیشتر از قبل به کارهایش می‌رسید.

اما هرگاه نشانه‌های سردی در هوا حس می‌شد و برگ درختان کم‌کم رنگ می‌باخت، مردم می‌دانستند که وقت رفتن پریسا نزدیک است. مرضیه هم غمگین تر می‌شد و گاهی به آن نقطۀ دور از باغ خیره می‌ماند؛ همان جایی که نخستین‌بار دخترش در میان غبار محو شده بود. پریسا اما می‌کوشید مادرش را آرام کند. می‌گفت: «مادر، باید بروم ولی قول می‌دهم دوباره برگردم. تا آن روز، باغت را زنده نگه‌دار و به مردم امید بده.»

وقتی پریسا از سطح زمین به زیرزمین می‌رفت، انگار شادی و آرامش مردم هم با او ناپدید می‌شد. درختان کم‌کم برگ‌هایشان را از دست می‌دادند. مرضیه هرچند می‌کوشید مزارع را سرپا نگه دارد، اما غم دوری پریسا بر دلش سنگینی می‌کرد.

از آن سو، در دیار سایه‌ها، در زیرزمین، پریسا یاد گرفته بود چطور با آن فضا کنار بیاید و حتی کم‌کم در قلعه تاریک هبت‌الله آخندزاده قدم بزند تا نوری از امید و زندگی با خود به آن‌جا ببرد. هبت‌الله آخندزاده، که ابتدا سرد و بی‌رحم به نظر می‌رسید، حالا با احترام با پریسا برخورد می‌کرد و می‌دانست که باید در زمان خاصی از سال، اجازه دهد او به جهان بالا بازگردد.

این‌چنین مردم قریه هر سال هنگام بازگشت پریسا جشن می‌گرفتند و آن روز را به نام روز دهقان می‌شناختند. دسته‌های گل به باغ مرضیه می‌آوردند تا به پریسا خوش‌آمد بگویند. و این‌چنین سرزمین این قریه برای همیشه بین دو حالت در رفت‌وآمد بود: روزهای پرشکوفه و رنگارنگی که پریسا حضور داشت، و ماه‌های آرام و کم‌رونقی که باغ‌ها به خواب فرو می‌رفتند و برای بازگشت پریسا لحظه‌شماری می‌کرد. اما همه می‌دانستند آمدن پریسا دلیل اصلی زنده‌ماندن زمین است؛ چراکه حضور پریسا نشانهٔ امید بود و رفتن او، یادآور این حقیقت که طبیعت همواره در انتظار تولد دوباره است.

Leave a comment

دوستان و همراهان عزیز،

همان‌طور که شاید متوجه شده باشید، من به‌تازگی کارِ نوشتن داستان‌های کوتاه را آغاز کرده‌ام. خوشحالم که می‌بینم این نوشته‌ها با استقبال شما روبه‌رو شده است. حضور و حمایت گرم شما برایم بسیار ارزشمند است و مرا در ادامۀ راهِ نوشتن، دلگرم و مشتاق می‌سازد.

از همهٔ شما که صفحۀ مرا در ساب‌استک دنبال می‌کنید و نوشته‌هایم را می‌خوانید، صمیمانه سپاسگزارم. سپاس ویژۀ من تقدیم آنانی که برای خواندن داستان‌های کوتاه من وقت می‌گذارند و با دیدگاه‌ها و بازخوردهای سازنده‌شان مرا یاری می‌کنند. باور کنید که بدون همراهی شما، خلق این داستان‌ها تا این اندازه لذت‌بخش نمی‌بود.

امیدوارم همینطور کنارم بمانید تا در کنار هم، گام‌های جدیدی در دنیای داستان و نوشتار برداریم.

با سپاس فراوان،

میوند

کوچه‌های چهارقلعه چهاردهی خاموش بودند، مثل که شهر خوابیده باشد. مردم زنده بودند، اما سرها پایین، قدم‌ها بی سر و صدا، و لب‌ها بسته. همه می‌دانستند که این روزها هرچه کمتر بگویی و بپرسی، بیشتر زنده می‌مانی.

رحمت‌الله، پیرمرد کتابفروش، با دست‌های لرزان از پشت میز کوچک چوبی‌اش کینو پوست می کرد و به طرف کتابها نگاه می‌کرد. سال‌ها از همین زاویه به کتاب‌ها نگاه کرده بود، در همان مغازه‌ای که بوی کاغذ کهنه و جوهر قدیمی می‌داد. دست‌هایش دیگر توان آن روزهای قدیم را نداشت، ولی هنوز هم کتاب‌ها را با احترام ورق می‌زد. فروختن کتاب برایش مثل عبادت بود، مثل نماز خواندن. اما حالا، فروش کتاب عبادتی بود که کم‌کم حرام شده بود.

در این روزها کسی دیگر دنبال قصه و داستان نمی‌گشت. مشتری که می‌آمد، یا قرآن می خرید، یا کتاب فقه، یا چیزی که در آن از بهشت و دوزخ نوشته باشند. کتاب‌های دیگر، آن‌هایی که حرف از زندگی، از عشق، از آزادی می‌زدند، همه را خاک گرفته بود. کسی جرأت نمی‌کرد به این کتاب ها نزدیک شود، انگار زهرآلود باشند. اینها کتابهای بودند که ممنوع تلقی شده بودند. رحمت‌الله هر روز همان کتاب‌های زهر آلودی قدیمی را دانه دانه پاک می کرد، به طرف آنها نگاه می‌کرد، با آنها صحبت می‌کرد. کتاب‌ها را دوستان صمیمی خود می دانست. بیشتر از دوست، برایش اعضای خانواده بودند. مردم نمی‌دانند چطور ممکن است کل زندگی انسان فقط با یک کتاب تغییر کند! گاهی که مشتری نمی بود، از روی عادت به سمت آنها می‌رفت، همه را دانه دانه لمس می کرد و با خود می‌ گفت: "یک زمان این کتاب‌ها را می‌خواندند، بحث می‌کردند...حالا چی؟ حالا همه شان زیر خاک شدند. ای کاش مردم ما می دانستند که کتاب راستگوترین، بی توقع ترین، مفیدترین و همیشگی‌ترین رفیق برای هر انسان است. کابل بی زر باشد بی کتاب نی!" رحمت‌الله همیشه باور داشت که تا وقتی کتاب باشد، کابل زنده است. اما حالا، دیگر مطمئن نبود.

یک روز آفتابی بعدازظهر، صدای باز شدن در مغازه سکوت را شکست. رحمت‌الله از پشت میز، به آرامی سر بلند کرد. زنی با چادری آبی وارد کتابفروشی فرهنگستان شد. لحظه‌ای ایستاد. او مثل مشتری‌های عادی که با عجله سراغ کتاب‌های مشخصی می روند، نبود. به هیچ یک از کتاب های دینی و مذهبی نگاه نکرد.

با صدایی آرام اما قاطع گفت: "داستان دارید؟"

رحمت‌الله اندک شگفت زده شد. مدت‌ها بود کسی واژه "داستان" را در مغازه‌اش به زبان نیاورده بود. دستش به‌طور ناخودآگاه به سمت کتاب‌های ممنوع رفت، اما مکث کرد. "داستان؟" لحنش محتاطانه بود. "چه نوع داستان؟"

زن مکث کرد و با صدای آهسته‌تر گفت: "اکرم عثمان دارید؟"

رحمت‌الله تعجب کرد. سال‌ها بود که کسی این نام را نبرده بود، اما حالا در این سکوت سنگین، مثل پژواکی نامأنوس، نام اکرم عثمان در هوا پیچید. به در نگاه کرد. انگار انتظار داشت کسی بیرون ایستاده باشد، بعد به آرامی روی شلف بالا خم شد. لحظه‌ای مکث کرد. انگشتانش روی کتاب‌های ردیف بالای شلف لغزید. اکرم عثمان؟ نگاهش دوباره به زن افتاد. چادری‌اش کاملاً صورتش را پوشانده بود، اما طرز ایستادنش، چیزی در حرکاتش، اسوده اما محاسبه شده بود. بالاخره پرسید:

"چرا اکرم عثمان؟"

زن پاسخ داد: "می گویند داستان‌هایش حقیقت را می‌گویند."

رحمت‌الله از درون لرزید. حقیقت؟ بیان حقیقت این روزها یک کار خطرناک بود. حقیقت را فقط باید در دل نگه داشت، نه در کتاب و نه در کلمات. اما دستش غیر ارادی یکبار دیگر به سمت شلف کتاب رفت و کتاب "مردها را قول است" را بیرون کشید. جلد کهنه بود. کتاب را روی میز گذاشت و گفت:

"این آخرین نسخه است."

زن دست خود را به طرف کتاب دراز کرد و آهسته‌ پرسید:

"فروغ فرخزاد دارید؟"

رحمت‌الله حس کرد که قلبش تندتر می‌زند. فروغ؟! دیگر به در نگاه نکرد. صدای کوچه را نمی‌شنید. این زن یک مشتری عادی نبود. رحمت‌الله به آرامی روی چوکی‌اش جابه‌جا شد، نگاهش را به زن دوخت و با صدایی که به سختی از گلویش خارج شد گفت: "چرا فروغ؟"

زن چادری پوش سرش را کمی پایین کرد، انگار انتظار این سوال را داشت. "می‌گویند شعرهایش مثل آتش است. انسان را می‌سوزاند. می‌خواهم ببینم واقعاً اینطوری است؟"

رحمت‌الله انگشتانش را روی میز گذاشت و کمی مکث کرد. در این شهر، در این روزها، هیچ‌کس از فروغ نمی‌پرسید مگر اینکه دنبال درد سر باشد.

کتاب را برنداشت. "از کی دنبال این کتاب‌ها هستی؟"

زن شانه بالا انداخت. چیزی نگفت.

رحمت‌الله حس کرد که هوای مغازه سنگین‌تر شده است. قلبش تندتر زد. شاعر است؟ معلم؟ سکوت طولانی شد. زن چادری پوش هنوز آنجا ایستاده بود…منتظر.

"شعر فروغ با وحشت زیبایی ایجاد میکند.. آماده رویارویی با او هستی؟"

زن لبخند نزد. لحظه‌ای سکوت کرد. بعد، انگار که حقیقتی تلخ را مزه‌مزه کند، گفت: "بعضی چیزها را باید دانست، حتی اگر دانستنشان هیچ فایده‌ای نداشته باشد."

رحمت‌الله به طرف دستان خود نگاه کرد. لرزش انگشتانش بیشتر شده بود. برای لحظه‌ای کوتاه، فکر کرد شاید این زن واقعاً فقط دنبال شعر باشد. شاید هنوز کسانی هستند که در تاریکی دنبال نور می‌گردند. در آن لحظه سایه‌ای پشت در ظاهر شد. کسی به آنها نگاه می کرد. رحمت‌الله نمی‌خواست سر بلند کند. نمی‌خواست او را ببیند..اما دیگر دیر شده بود.

زن کتاب را بسیار خونسرد و بی اعتنا روی میز انداخت. بیرون، صدای قدم‌ها نزدیک‌تر شد. در باز شد. دو مرد داخل شدند. ریش‌های بلند، یراهن تنبان‌های اتو‌شده، کلاشینکف بر شانه و نشان‌های وزارت امر به معروف بر سینه‌شان.

رحمت‌الله دیگر نیازی به سوال نداشت. زن کنار رفت و مرد اول جلو آمد، آرام، انگار که شتابی در کار نبود. دست‌های بزرگش را روی میز کوبید. "کتاب‌های حرام می‌فروشی، کاکا؟"

رحمت‌الله جواب نداد.

مرد دوم نزدیک‌تر شد. یک سیلی. بعد مشت. خون از دماغ رحمت‌الله روی زمین ریخت.

زن چادری پوش از همان گوشه نگاه می کرد. رحمت‌الله میان درد به او نگاه کرد. نمی توانست چهره او را پشت چادری ببیند. آیا زن می خندید یا گریه می کرد؟ رحمت‌الله خندید. دهانش خون‌آلود بود.

آرام گفت: "فروغ امروز به تو افتخار می‌کند."

رحمت‌الله را از داخل کتابفروشی فرهنگستان کشیدند و بردند. فقط چند روز بعد فرهنگستان با بولدوزر تخریب شد.

Subscribe now

Leave a comment

رویا با چادری که محکم به دور سرش پیچیده بود و چشمانی که سال‌ها پیش نور و درخشش خود را از دست داده بودند، خاموش کنار دیگدان نشسته بود. پوستش که زمانی روشن و صاف بود، حالا چملک و سوخته به نظر می رسید. چین‌های ریز دور چشمش، سال‌های درازی را که در این خانه سپری کرده بود، به یادش می‌آوردند و انگشتانش که زمانی نرم و جوان بودند، حالا درشت و ترک ‌خورده شده بودند. اما رویا هرگز شکایت نمیکرد. همیشه کاری را که باید انجام می داد انجام می داد، عیناً مثل رودخانه‌ای که بی‌صدا سنگ‌ها را می‌سابد.

رویا با دقت برنج را در آب شست و دانه‌ها را میان انگشتان گرفت چون می‌خواست از پاکی و صافی‌شان مطمئن شود. کشمش‌ها را در کاسۀ کوچکِ آب انداخت تا نرم شوند. زردک‌ها را به نوارهای نازک و هم‌اندازه برید. بادام‌ها را در روغن انداخت، و صدای تس‌تس روغن داغ در فضای خاموش اتاق پیچید. با قاشق چوبی بادام ها را زیر و رو کرد و به طلایی‌شدن ‌شان خیره ماند، انگار که هر کدامشان را امتحان می‌کرد. بُخاری دیگ نرم و گرم به صورتش می‌خورد، اما رویا همچون سنگی در برابر موج دریا، حتی پلک هم نمی‌زد.

بچه ها در گوشۀ اتاق نشسته بودند. اتاق نیمه‌تاریک بود، چراغ روغنی در کنجِ خانه، با نوری زرد و لرزان، مثل جان دادنِ یک ستاره، می درخشید. احمد، پسر کلان، با کارد کوچک یک شاخه را می‌تراشید. سرش پایین بود، گویی در فکرِ عمیقی فرو رفته باشد. لیلا و شیرین، دو دختر خرد، با سنگریزه های رنگارنگ بازی می‌کردند، در گوش هم چیزهایی می گفتند و ارام ارام می خندیدن.

پنجشنبه بود، و مثل هر پنجشنبه، او زودتر به خانه رسید. دروازه باز شد و اسد وارد خانه شد. روی شانه هایش خاک نشسته بود. دستارش را برداشت، چند لحظه در دستش نگه داشت و بعد، با دقت، آن را روی میخۀ چوبی کنار در آویخت. با صدای بلند نفس کشید، گویی باری سنگین را زمین گذاشته باشد. رویا، طبق معمول، لباس‌های شوهرش را کنار طشت آب گذاشت و آفتابه لگن را آورد تا دست و رویش را بشوید. اسد بی‌آنکه چیزی بگوید روی قالین کهنه نشست، چای را به لب برد و چند جرعه‌ی کوتاه نوشید.

رویا خاموش برایش چای ریخت. اسد نصفِ چایش را که نوشید، گلویش را صاف کرد و انگار که کسی در مورد قیمت گندم یا خریدن یک گاوِ نو گپ بزند، گفت:

«زن دیگر می‌گیرم. دختر جانان. پانزده ساله است، از خانوادۀ خوب، صحتش هم خوب. در کارهای خانه می تواند کمکت کنه.»

صدایش مثل وزش یک باد سنگین، آرام و قاطع در فضا پیچید. رویا که هنوز قابُلی پلو را هم می‌زد، کمی مکث کرد. عطرِ زعفران، پیاز کاراملی‌شده و هل، آرام در هوا می‌چرخید. بادام‌ها در روغن سرخ شده بودند، لبه‌های‌شان کمی خمیده بود.

اسد بدون آن‌که به طرف رویا نگاه کند، تکه‌ای نان را در چای شیرین زد، با مزه جوید و گفت:
«با ریش‌سفیدها مشوره کردم. قبول کردند. یک ماه بعد به خانه می‌آید.»

احمد کارد را آرام پایین گذاشت، انگار که ناگهان تمام حوصله و توانش را از دست داده باشد. به پدرش نگاه کرد، بعد به مادرش. دخترها دیگر بازی نمی‌کردند. دستان کوچک‌شان میان قالین کهنه خشک مانده بود، گویی که دیگر نیرویی برای حرکت نداشتند. اتاق که پیش از آن هم خاموش بود، حالا سایه‌دارتر و سنگین‌تر شد.

رویا دیگدان را خاموش کرد.

خانه، با دیوارهای دودگرفته، مثل همیشه رازها را در خود بلعید. رویا نه گریه کرد، نه لرزید، و نه حتی پلک زد. فقط قابُلی پلو را در غوری کلان ریخت، و عطر گرم آن میان‌شان پیچید، گویی که حرف‌های اسد را نشنیده باشد، یا شاید هم نخواسته بود که بشنود.

شب مثل یک پردۀ سیاه، قریه را فرا گرفت. علکین در گوشۀ خانه با نوری ضعیف و زردرنگ می‌سوخت. رویا دراز کشیده بود، اما خواب نداشت. به سقف نگاه می‌کرد. صدای خروپف اسد در هوا می‌پیچید. اولاد ها آرام در کنار هم خوابیده بودند. دهان اسد نیمه‌باز بود و بوی سیر از نفس‌های سنگینش بیرون می‌آمد.

رویا به دختر جانان فکر کرد—پانزده‌ساله، بی‌خبر از دردها و رنج های زنده‌گی. بعد به مادر خودش بی بی گل فکر کرد که سال‌ها پیش از دنیا رفته بود. گفته بود:

«صبر و تحمل، مانند ایمان، کوه ها را حذف می کند.»

به قابُلی پلو فکر کرد. هنوز گرم بود.

یک زن خوب صبح زود از خواب ببیدار میشود، پلو را دوباره گرم می کند و با نان تازه به شوهرش سرو می‌کند.

ساعت تقریبا ۴ صبح بود. آهسته از جا بلند شد. هاون سنگی مادرکلانش را برداشت و در دست گرفت. هاون در کف دستش آرام و مطمئن جا گرفت. بی سر و صدا به سوی بستر برگشت. نور کم سایۀ ‌اش را بر دیوارهای گِلی پهن کرد. نفس‌های اسد آرام و سنگین بود. چند لحظه به چهره‌اش خیره شد، گویی می‌خواست چیزی را در خطوط صورتش بخواند.

با طلوع سحر، پیش از آن‌که بچه‌ها را بیدار کند، به‌آرامی سرِ اسد را بلند کرد. دستش را زیر بالشش بُرد و آن را صاف کرد. سپس دستار سپید را محکم و با دقت دور سر اسد پیچید، طوری که فرق سر و شقیقه‌اش را کاملاً بپوشاند. پارچه را کمی پایین‌تر کشید و دور زناق بست، تا دهانش بسته شود، همان‌طور که در رسم و آیین اسلامی دهان مرده را می‌بندند.

در قریه، وقتی کسی می‌مُرد، هیچ‌کس زیاد کنجکاوی نمی‌کرد. مرده، مرده بود. می گفتند خواست خدا است. این شد که همسایه ها یکی یکی آمدند تا گریه کنند و تسلیت بگویند. یکی از ریش‌سفیدها گفت:

«حمله‌ی قلبی. خدا رحمتش کند.»

دیگری با سر تأیید کرد:

»انا لله و انا الیه راجعون. خداوند اجر بی پایان بشما عطا فرماید. درگذشت شوهر بزرگوارتان را تسلیت می گوییم. برای شما و سایر بازماندگان صبر جمیل و اجر جزیل خواهانیم.«

رویا خاموش بود، سرش پایین و به سخنان بزرگان قریه گوش میداد. بعد با همان صدای همیشگی گفت:

»نصیب و قسمت. خدا خودش میداند. پدر اولادها رفت و ما را تنها گذاشت. کاش لااقل قابلی پلو را که برایش پخته بودم می چشید.«

مردان که تا آن لحظه آرام چای‌شان را می‌نوشیدند، با تعجب سر بلند کردند. یکی از آنها که کنجکاوتر از دیگران به نظر می‌رسید، پیاله‌اش را روی زمین گذاشت و با ابروهای پیوسته و ریش بلند گفت:

«قابُلی پلو؟»

چند نفر دیگر، که تا آن لحظه فقط گوش می‌دادند، حالا نگاه‌های‌شان را بین هم رد و بدل کردند. مرد که از بزرگان قریه بود، گلو خود را صاف کرد و پرسید:

«یعنی دیشب قابُلی پلو پخته بودی؟»

رویا آهسته سرش را تکان داد.

«بله، اسد قابلی پلو را زیاد خوش داشت.»

ملا قریه که به نظر می‌رسید چیزی در ذهنش شکل گرفته، به فکر فرو رفت. با انگشت کناره‌ی پیاله‌اش را لمس کرد، بعد نگاهی به مردان دیگر انداخت و زیر لب گفت «عجب…» ، اما جمله‌اش را تمام نکرد. مرد دیگری که تا آن لحظه خاموش بود، با صدای بلند گفت:

«یعنی اصلا نخورد؟»

رویا به ‌آرامی گوشه چادرش را میان انگشتانش فشرد و گفت:

«نه، حتا یک لقمه هم نخورد.»

لحظه‌ای سکوت برقرار شد. تنها صدای بخار چای که از پیاله‌ها بالا می‌شد، شنیده می‌شد. حاضرین با نگاهی که چیزی میان کنجکاوی و تردید بود، به طرف هم نگاه کردند. اما کسی چیزی نگفت.

رویا ناگهان از جای خود بلند شود، غوری را برداشت و گفت:

«باید قابُلی پلو را بیاورم. نباید هدر برود.»

حاضرین انگار که رشته‌ی فکرشان گسسته باشد، تکان خوردند. یکی‌ سرفه‌ای کرد، دیگری جرعه‌ای دیگر از چایش نوشید. وقتی رویا از اتاق بیرون شد، یکی از مردان زیر لب گفت:

«عجب نصیبی...»

دیگری سری تکان داد، اما چیزی نگفت.

همه با اشتها لقمه می گرفتند و با رضایت سر شور می دادند. بعضی زیر لب «عجب..عجب» می گفتند و بعضی با پشت دست دهان‌شان را پاک می کردند. عطر پلو در هوا می‌چرخید و صدای قاشق‌هایی که به ظروف مسی می‌خورد، تنها صدای بود که سکوت را می‌شکست.

یکی از ریش‌سفیدان که از همه مسن‌تر بود، نگاهی به رویا انداخت، جرعه‌ای از چایش نوشید و با لحنی که بیشتر شبیه نصیحت بود، گفت:

«رویا جان، حالا که تنها شدی، باید قوی باشی. زنده‌گی ادامه دارد. به اولاد ها ات فکر کن.»

رویا سرش را پایین انداخت و لبخندی کمرنگ بر لبانش نشست. لبخند آن‌قدر ظریف بود که تنها احمد آن را دید.

بیرون، آفتاب نرم‌نرم بر زمین قریه می‌تابید.

جایی، در خانه‌ای دیگر، دختر جانان خندید—بی‌خبر از سرنوشتی که هرگز نصیبش نشد.

Share

Leave a comment

نرگس در اتاقی کوچک و کم‌نور نشسته بود، بدنش درون پشتی فرسوده‌ای که زیر او قرار داشت فرو رفته بود، و هوا آکنده از بوی چای کهنه و گرد و غبار بود. سقف بالای سرش سنگینی سال‌ها را بر خود داشت، گچ آن با ترک‌های ریز و پیچیده‌ای شکاف برداشته بود، گویی که خودِ اتاق زیر بار سکوت پیر شده باشد. روبه‌روی او، تصویر دختری دیگر—زندگی‌ای دیگر، زمانی دیگر—نگاهش را به خود گرفته بود. عکس مشهور مجله‌ی قدیمی نشنال جئوگرافیک، دختری با چشمان سبز و هراسان، که به جهان خیره شده بود. چقدر عجیب بود که یک عکس بتواند بیش از خودِ دختری که در آن است دوام بیاورد. چقدر بی‌رحمانه که برخی چهره‌ها جاودانه می‌شوند، مورد ستایش قرار می‌گیرند، در حالی که برخی دیگر، مانند چهره‌ی خودش، نادیده می‌مانند، ثبت نمی‌شوند، و در سکوت به فراموشی سپرده می‌شوند.

از عکس روی برگرداند و به بیرون نگریست، پیشانی‌اش را بر شیشه‌ی سرد پنجره فشرد. کوچه‌ی پایین باریک و ناهموار امتداد یافته بود، نور صبحگاهی از میان گرد و غبار عبور می‌کرد و به رشته‌های طلایی بلندی تبدیل می‌شد. برادرانش بیرون بودند، لباس‌های مدرسه‌شان هنوز از شست‌وشوی دیشب خشک و سفت، و صدای‌شان در کوچه طنین‌انداز بود. این صدا برایش آشنا بود—همهمه‌ی شتاب‌زده، جا‌به‌جایی کتاب‌ها در کیف‌هایشان، وعده‌ی درس‌هایی که انتظارشان را می‌کشید. اما آن روزها مانند بریده‌های روزنامه‌ی کهنه‌ای که مادرش گاه میان صفحات کتاب‌های ناخوانده می‌گذاشت، تا شده و کنار رفته بودند.

صدای پدرش در خانه پیچید. او تمام عمر کارمند دولت بود، مردی که زمانی به پیشرفت آهسته و فرسایشی یک ملت ایمان داشت. او به گزارش‌ها باور داشت، به اسنادی که با مُهر امضا می‌شدند، به قدرت یک کلمه‌ی به‌جا. اما حالا، هر صبح با همان گام‌های خسته خانه را ترک می‌کرد. هرگز از تغییرات حرفی نمی‌زد. شاید، مانند دیوارهای کهنه‌ی خانه، او نیز یاد گرفته بود که چگونه خود را سر پا نگه دارد.

مادرش در اتاق کناری نشسته بود، پشتش به در، کتابی بر زانوهایش گشوده. ستون فقرات کتاب شل شده بود، صفحاتش از کناره‌ها خمیده و نخوانده. مادر زمانی معلم بود. زمانی از تاریخ و شعر سخن می‌گفت، از ایده‌هایی فراتر از دیوارهایی که میان‌شان زندگی می‌کردند. اما مدرسه بسته شد، و همراه با آن، صدای مادر نیز خاموش شد. انگار که او هم، مانند دخترش، به تبعیدی ساکت فرستاده شده باشد.

نرگس جابه‌جا شد و با انگشت، حروفی نامرئی را بر پارچه‌ی فرسوده‌ی پشتی کنارش ترسیم کرد. «مادر»، زیر لب زمزمه کرد، صدایش به سختی از میان فاصله‌ی میان‌شان عبور کرد. مادر تکان نخورد. در آن سکوت، چیزهای ناگفته‌ی زیادی بود.

نرگس دوباره به تصویر نگریست، خطوط قاب را با چشمانش دنبال کرد. دختری که در عکس بود، در ابتدا نامی نداشت—فقط «دختر افغان». چهره‌اش به تمام دنیا سفر کرده بود، مورد تحلیل، تحسین، و بحث قرار گرفته بود. اما آیا خودش می‌دانست؟ آیا در آن لحظه آگاه بود که به یک نماد بدل خواهد شد؟ آیا هیچ‌گاه از خود پرسیده بود، همان‌طور که نرگس اکنون می‌پرسید، که چه معنایی دارد که به جایی تعلق داشته باشی که برایت جایی ندارد؟

ویرجینیا وولف نوشته بود که زنی برای نوشتن باید اتاقی از آنِ خود و مقداری پول داشته باشد. اما اگر آن اتاق نه پناهگاه، که قفسی باشد چه؟ اگر کتاب‌های درونش، نه دریچه‌ای به سوی جهان، که تنها یادآوری خاموشی از آنچه از دست رفته‌اند، باشند چه؟ اگر نه اتاقی باشد و نه آزادی‌ای برای شکل دادن به سرنوشت خود؟

بار دیگر به پنجره نزدیک شد، انگشتانش را بر شیشه گذاشت. کابل در حرکت بود—مردانی که با دوچرخه از کوچه‌های تنگ عبور می‌کردند، پسری که از گاری زنگ‌زده‌ی خود نان می‌فروخت، زنانی که در چادر پیچیده، با گام‌هایی سریع از درها بیرون می‌آمدند و چشمان‌شان را پایین انداخته بودند. جهان در حرکت بود، اما او ایستاده بود.

برادرانش بعدتر بازمی‌گشتند، کیف‌هایشان سنگین از کتاب‌هایی که او هرگز نخواهد خواند. از معادلات و تاریخ، از معلمان و درس‌ها سخن می‌گفتند. پدرشان گوش می‌داد، سری به تأیید تکان می‌داد، گویی که یادگیری موهبتی‌ست که تنها به پسران ارزانی شده. و او—او همان‌جا باقی می‌ماند، روز از میان انگشتانش می‌گریخت، همچون ریگ‌هایی که از کف دستی گشوده فرو می‌ریزند.

مادرش سرانجام از روی کتاب نگاهی به او انداخت، چشمان‌شان در سراسر اتاق به هم رسید. چیزی در نگاه مادر بود—چیزی ناگفته، چیزی ناتمام. نه تسلیمی بود، نه ناامیدی. آن، وزنِ دانستن بود.

«باید راهی پیدا کنی»، مادر آرام گفت. «نباید بگذاری که ذهنت را از تو بگیرند، حتی اگر جایگاهت را در جهان گرفتند.»

نرگس سر تکان داد، گرچه هنوز نمی‌دانست که چگونه از بندها رها شود. هنوز نمی‌دانست که چگونه گره‌ها را باز کند. اما این را می‌دانست—که نباید به سایه‌ای در یک اتاق بدل شود، به تصویری دیگر بر دیوار. نباید ساکن بماند، در حالی که جهان از او پیشی می‌گیرد.

و پس، هنگامی که نور عصرگاهی سایه‌هایی بلند بر زمین انداخت، بار دیگر زیر تصویر نشست، وزن قرن‌ها را بر سینه‌اش حس کرد. اما جایی در ژرفای وجودش، اندیشه‌ای جوانه زد. امکانی، شکننده اما زنده. صدایی که انتظار شنیده شدن را می‌کشید.

نام دختر درون تصویر را زمزمه کرد، هرچند نمی‌دانست که آیا خودِ آن دختر نیز روزی نامش را بر زبان آورده بود یا نه. و سپس، تقریباً بی‌اختیار، نام خودش را نیز زمزمه کرد، گویی که می‌خواست به خود یادآوری کند که وجود دارد.

«نرگس»، نفس کشید.

دیوارها پاسخی ندادند، اما او آن را شنید.

یک آغاز.

Share

Leave a comment

I still remember the day I first came across cricket. It was the early 1990s, and my family had just left Kabul for Delhi because of the civil war. We spent three years there, and it was during that time that I grew to love this amazing sport. In the beginning, I didn’t even know how to hold a cricket bat properly, but before long I was searching through small neighbourhood shops to find one. I joined casual games in the streets or in open fields, where children and adults welcomed me without hesitation. Cricket quickly became more than a simple hobby. It helped me forget the hardships we had left behind and made me feel at home in a new city.

Share

What caught my attention most in India was how cricket was part of everyday life. Friends, families, and even strangers would gather around tiny televisions whenever there was a big match on. People cheered every four, shouted at every wicket, and jumped for joy when their team won. Even though I was new to the country, I got swept up in the excitement. It felt like cricket had the power to bring people together, even in the middle of normal daily problems.

It’s because of this unifying spirit that I find it difficult to talk about boycotting a cricket team. Yet sometimes stepping back from the sport we love becomes necessary. In Afghanistan, under the current rulers, women have been stripped of their basic rights. They are not allowed to go to school beyond a certain level, they are shut out of most jobs, and they cannot take part in sports. Cricket is no exception. The limited progress Afghan women had made in the sport is now gone because of these severe rules.

You might ask what that has to do with playing cricket against Afghanistan’s national team. After all, players often say they don’t represent political agendas, just their love for the game. But international matches are not just about bat and ball. When you represent a country at a global event, you carry its flag, its reputation, and—whether you like it or not—its political baggage. Stepping onto the pitch against a regime that openly denies half its population the right to study, work, and even play sport is more than just a match; it’s a nod of acceptance that says, “We see what you’re doing, but we’ll pretend it’s not our concern.”

There’s also no hiding behind the mantra that “the players themselves aren’t political.” They wear the emblem of their nation, they stand for the national anthem, and they become ambassadors of everything their rulers stand for. If that leadership treats women like second-class citizens, how can we claim that taking part in a match is just harmless fun? Playing along sends a clear signal that their oppression can be set aside whenever we want to enjoy a good game of cricket. It effectively says that our love for the sport overshadows the daily suffering of women locked out of schools, jobs, and public life.

Do sporting boycotts actually make a difference? Time and again they’ve proven to be a sharp instrument against oppressive regimes. Look at apartheid South Africa: the decision by many countries to refuse playing them in cricket, rugby, or any other sport didn’t topple the regime overnight, but it drove home an undeniable point—racist policies would not be tolerated on the world stage. More than that, it told the people suffering under apartheid that the world was paying attention, that their fight for dignity mattered, and that international sports would not serve as a glossy cover for human rights abuses.

No one is suggesting that a boycott would instantly change life for Afghan women. That would be naive. But when people stop acting like everything is normal, it becomes harder for any government to ignore the problem. Boycotts draw attention, change headlines, and force discussions about what is really going on. If we continue as usual, media attention will quickly return to scores, boundaries, and player stats, while the daily oppression of Afghan women fades from public view.

Cricket has always been close to my heart because it brought me joy and hope during a difficult time in my life. I believe it should stand for inclusion, fairness, and opportunity. Right now, Afghan girls and women do not have the chance to share in any of that. Until they can, playing matches against the men’s team sends a mixed signal: on one hand, we say we support human rights, yet on the other hand, we treat the government’s actions as a minor problem rather than a serious violation.

For these reasons, I believe we must call for a boycott of Afghanistan’s cricket team under the Taliban regime. While it pains me to think of missing out on the excitement of an international match, refusing to play is a clear way to say that cricket should not be used to hide or ignore injustice. It is a moral stand that shows solidarity with Afghan women and makes it clear that no game, no matter how beloved, is more important than basic human rights.

Share

Leave a comment

Share

Beste Lezer,

Ik ben gevlucht uit Afghanistan. Niet voor een romantisch idee van het vrije Westen, maar om te ontsnappen aan het verstikkende Islamisme, een ideologie die elke vorm van anders denken wurgt. Hier, in Nederland, dacht ik de vrijheid te vinden die zo ver buiten bereik was in mijn geboorteland. Maar hoe gruwelijk om nu, decennia later, te zien dat dezelfde haat die ik achterliet, hier opnieuw de kop opsteekt. In Amsterdam, de stad van Anne Frank, waar haar dagboek nog altijd fluistert over de gruwel van vervolging, worden Joden opnieuw opgejaagd. Hoe kan het dat tachtig jaar na de Holocaust een pogrom weer mogelijk is op onze straten?

In de Afghaanse gemeenschap waar ik vandaan kom, is het gebruik van “Jood” als scheldwoord doodnormaal. Hitler, die miljoenen onschuldige levens vernietigde, wordt soms zelfs bewonderd. Dit antisemitisme, diepgeworteld en schaamteloos, is met migratiestromen meegekomen en heeft zich hier genesteld. Ik ben atheïst geworden, niet omdat ik zomaar een andere overtuiging aannam, maar omdat ik die onverdraagzaamheid niet langer kon verdragen—de systematische haat jegens anderen, vooral Joden en christenen. Nu zie ik diezelfde giftige ideologie zich ontvouwen in de straten van Amsterdam, de stad die symbool stond voor vrijheid en tolerantie.

Ayaan Hirsi Ali heeft gelijk in haar stuk Pogrom in Amsterdam: we hebben onze ogen te lang gesloten gehouden voor de harde realiteit. We hebben het antisemitisme dat binnenkwam onder de mantel van ‘multiculturalisme’ genegeerd en onszelf wijsgemaakt dat het wel mee zou vallen. Maar het valt niet mee. Het kwaad dat ik als kind in Afghanistan zag, marcheert nu vrijuit over de straten waar de herinnering aan Anne Frank ons nog steeds zou moeten waarschuwen.

In Den Haag, de stad waar ik nu woon en waar ik soms langs het graf van Spinoza loop, stel ik mezelf die moeilijke vraag: hoe kan ik, hoe kunnen wij, die in de geest van vrijheid en rede willen leven, wegkijken terwijl er onder onze neus haat groeit? Spinoza riskeerde alles voor zijn overtuigingen, voor de kracht van openheid en eerlijkheid. Een paar meter verderop van het graf staat het Joodse Monument, een stille herinnering aan hen die het slachtoffer werden van onverschilligheid en een samenleving die wegkeek. Kijkend naar dat monument vraag ik me af: kiezen we er opnieuw voor om weg te kijken? Wat zijn de gevolgen van ons zwijgen, als we toestaan dat dezelfde blinde haat weer wortel schiet?

Beste lezer, het is tijd om te stoppen met praten en te beginnen met handelen. Antisemitisme, hoe het ook wordt verpakt—in de taal van rechtvaardiging of als de ‘strijd voor een zaak’—blijft antisemitisme. Hoe kan het dat Amsterdam, de stad die de wereld liet zien wat de prijs van haat is, nu toelaat dat Joden opnieuw moeten rennen voor hun leven?

Mijn geduld is op. We moeten onder ogen zien wat velen liever niet willen horen: deze haat zit diep verankerd in de ideologie die ik ontvluchtte. ‘Nooit meer’ mag geen loze kreet zijn, maar een morele grens die we onder geen beding mogen overschrijden. Wat betekent ‘nooit meer’ nog als we blijven wegkijken en de geschiedenis opnieuw laten herschrijven door diezelfde blinde haat?

Share

Leave a comment